सांगली जिल्हा

सांगली जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय सांगली शहरात आहे. १९४९ मध्ये दक्षिण सातारा या नावाने जिल्हा तयार झाला. १९६० मध्ये त्याचे नाव सांगली असे बदलण्यात आले. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ८,५७२ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या २८,२२,१४३ आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	सांगली
विभाग	पुणे
क्षेत्रफळ	८,५७२ चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	२८,२२,१४३
लोकसंख्या घनता	३२९ व्यक्ती प्रति चौरस किमी
साक्षरता दर (२०११)	८१.४८%
लिंग गुणोत्तर	१,००० पुरुषांमागे ९६६ स्त्रिया
तालुके	१०
गावे (२०११)	७२८
नाव बदल	२१ नोव्हेंबर १९६०
प्रमुख पिके	ऊस, हळद, द्राक्ष, ज्वारी
प्रमुख नद्या	कृष्णा, वारणा, येरळा

जिल्ह्यात शहरी लोकसंख्या सुमारे २५ टक्के आहे. उर्वरित लोक गावांमध्ये राहतात.

सांगली शहर मुंबई-बंगळुरू महामार्गावर आहे. मिरज हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

सांगली हे नाव सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेल्या स्थानावरून आले असे मानले जाते. काही मतांनुसार कृष्णा नदीकाठच्या वसाहतीवरून हे नाव पडले.

पूर्वी जिल्ह्याचे नाव दक्षिण सातारा होते. १९६० मध्ये नाव बदलून सांगली करण्यात आले. पटवर्धन घराण्याच्या संस्थानाचे हे केंद्र होते.

इतिहास

१९४९ मध्ये सातारा जिल्ह्यातील तासगाव, खानापूर, वाळवा व शिराळा हे तालुके वेगळे करून दक्षिण सातारा जिल्हा तयार झाला. त्यात मिरज व जत हे तालुकेही जोडण्यात आले.

१९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्य निर्माण झाल्यावर जिल्ह्याचे नाव सांगली झाले. १९६५ मध्ये कवठे-महांकाळ व आटपाडी हे नवे तालुके झाले.

१९९९ मध्ये पलूस व २००२ मध्ये कडेगाव हे तालुके तयार झाले. आता जिल्ह्यात दहा तालुके आहेत.

पेशवाईच्या काळात सांगली व मिरज ही स्वतंत्र संस्थाने होती. पटवर्धन घराण्याची या संस्थानांवर सत्ता होती.

जिल्ह्यातील कुंडल हे गाव पूर्वीच्या चालुक्य राजवंशाशी जोडले जाते. येथील परिसर समृद्ध होता.

जिल्ह्यातील काही गावांना प्राचीन वारसा लाभलेला आहे. मराठा काळात सांगली व मिरज ही संस्थाने होती. स्वातंत्र्यानंतर सहकारी चळवळीने जिल्ह्याचा चेहरा बदलला.

भूगोल

सांगली जिल्हा महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आहे. उत्तरेस सातारा, ईशान्येस सोलापूर, नैऋत्येस कोल्हापूर व पश्चिमेस रत्नागिरी जिल्हा लागून आहे. पूर्व व दक्षिणेस कर्नाटक राज्याची सीमा आहे.

जिल्ह्याचा पश्चिम भाग डोंगराळ आहे. शिराळा तालुका सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेत येतो. कृष्णा खोऱ्याचा परिसर सपाट आहे.

कृष्णा, वारणा व येरळा या प्रमुख नद्या आहेत. कृष्णेची जिल्ह्यातील लांबी सुमारे १०५ किलोमीटर आहे. सरासरी पर्जन्यमान सुमारे ४०० ते ४५० मिलिमीटर आहे.

जिल्ह्याचे तापमान किमान १४ ते कमाल ४२ अंश सेल्सिअसदरम्यान असते. पूर्व भागात दुष्काळाचा धोका जास्त असतो.

जिल्ह्याची जमीन कृष्णा खोऱ्यात काळी व कसदार आहे. पश्चिम भागात जमीन पिवळसर व तांबूस रंगाची आहे. डोंगराळ भागात जमीन उथळ आहे. नद्यांच्या काठच्या भागात ऊस व तंबाखू चांगला येतो.

जिल्ह्याची पूर्व-पश्चिम लांबी सुमारे २०५ किलोमीटर व उत्तर-दक्षिण लांबी सुमारे ९६ किलोमीटर आहे. यामुळे जिल्ह्याच्या दोन टोकांतील हवामान व शेतीत फरक दिसतो.

हवामान

जिल्ह्यात उष्ण व कोरडे हवामान आहे. उन्हाळ्यात तापमान ४२ अंशांपर्यंत जाते. हिवाळ्यात तापमान १४ अंशांपर्यंत खाली येते.

पावसाचे प्रमाण कमी असून ते भागानुसार बदलते. पाऊस कमी असल्यामुळे सिंचनावर मोठा भार पडतो. पश्चिम भागात मात्र पाऊस जास्त पडतो.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्यात ऊस, ज्वारी, हळद, द्राक्ष, तंबाखू व भाजीपाला ही प्रमुख पिके आहेत. जिल्ह्यात अनेक सहकारी साखर कारखाने आहेत.

सांगलीची हळद व हळद बाजारपेठ देशभरात ओळखली जाते. तासगाव व मिरज परिसर द्राक्ष उत्पादनात पुढे आहे. द्राक्षापासून बेदाणे तयार होतात.

मिरज येथे तंतुवाद्ये तयार केली जातात. ही वाद्ये देशात व परदेशात पाठवली जातात.

सहकारी संस्थांचे जाळे जिल्ह्याच्या अर्थव्यवस्थेचा पाया आहे. साखर, दूध व हळद या क्षेत्रांत सहकारी संस्था पुढे आहेत.

जिल्ह्यातील साखर कारखाने सहकारी तत्त्वावर चालतात. शेतकरी कारखान्यांना ऊस पुरवतात. हळद व द्राक्ष यांची विक्री मोठ्या प्रमाणात होते. यामुळे वाहतूक, साठवणूक व प्रक्रिया उद्योगांना चालना मिळते.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात दहा तालुके आहेत: सांगली (मिरज), वाळवा, तासगाव, खानापूर (विटा), आटपाडी, कवठे-महांकाळ, पलूस, जत, कडेगाव व शिराळा.

जिल्ह्यात सांगली-मिरज-कुपवाड महानगरपालिका आहे. त्याशिवाय अनेक नगरपालिका व नगरपंचायती कार्यरत आहेत.

जिल्ह्यातील तालुके प्रशासकीय सोयीसाठी उपविभागांत विभागलेले आहेत. मिरज तालुका लोकसंख्येने सर्वात मोठा आहे. शिराळा तालुका क्षेत्रफळाने मोठा आहे. प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय व पंचायत समिती कार्यरत आहे.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या २८,२२,१४३ आहे. लोकसंख्या घनता ३२९ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. कर्नाटक सीमेलगत काही भागात कन्नड बोलली जाते.

संगीत व नाट्य परंपरेचा मोठा वारसा जिल्ह्यात आहे. अनेक गायक व कलाकार या भूमीतून पुढे आले.

दळणवळण व शिक्षण

मिरज येथून अनेक दिशांना गाड्या सुटतात. येथून पुणे, मुंबई व हैदराबादसाठी गाड्या आहेत.

जिल्ह्यातून राष्ट्रीय महामार्ग जातात. सांगली व मिरज शहरे रस्त्याने चांगली जोडलेली आहेत.

जिल्ह्यात महाविद्यालये, अभियांत्रिकी संस्था व वैद्यकीय महाविद्यालय आहे. शिक्षणाचा प्रसार जिल्ह्यात चांगला आहे.

पर्यटनस्थळे

सांगली येथील गणपती मंदिर व तासगाव येथील गोपूर असलेले गणपती मंदिर प्रसिद्ध आहेत. मिरज येथील ख्वाजा दर्ग्याला सर्व धर्माचे भाविक येतात.

सागरेश्वर अभयारण्य व चांदोली राष्ट्रीय उद्यान ही निसर्गस्थळे आहेत. ३२-शिराळा येथील नागपंचमीचा उत्सव राज्यभरात नावाजलेला आहे.

जिल्ह्यातील मंदिरे व गणपती स्थळे भाविकांना आकर्षित करतात. चांदोली व सागरेश्वर परिसरातील जंगल समृद्ध आहे. कृष्णा नदीकाठची ठिकाणे पिकनिकसाठी लोकप्रिय आहेत.

विकासाची आव्हाने

जत, आटपाडी व कवठे-महांकाळ हे तालुके कायम दुष्काळी आहेत. पलूस, वाळवा व मिरज भागात पुराचा धोका असतो. यामुळे पाण्याचे नियोजन महत्त्वाचे ठरते.

साखर उद्योगावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे उत्पन्नात चढउतार होतो. हळद व द्राक्ष प्रक्रियेसाठी नव्या बाजारपेठा शोधल्या जात आहेत. सहकारी संस्थांचे जाळे येथे बळकट आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६