मॉस्को

मॉस्को हे रशियाचे राजधानीचे शहर आणि देशातील सर्वाधिक लोकसंख्येचे शहर आहे. हे शहर रशियाच्या पश्चिम भागात, मोस्क्वा नदीच्या काठांवर वसलेले आहे. बाराव्या शतकात येथे एक छोटे किल्लेदार नगर उभे राहिले आणि पुढील शतकांत ते मॉस्कोच्या राज्याचे केंद्र बनले. पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस मॉस्को रशियन भूभागाचे राजकीय केंद्र म्हणून स्थिरावले आणि १७१२ पर्यंत ते राजधानी राहिले. १९१८ मध्ये सोव्हिएत सरकारने पुन्हा राजधानी मॉस्कोला हलवली आणि शहर देशाचे राजकीय, औद्योगिक व सांस्कृतिक केंद्र बनले. दुसऱ्या महायुद्धात शहरावर मोठे आक्रमण झाले, तरी ते ताब्यात घेतले जाऊ शकले नाही. आज मॉस्को हे रशियाचे प्रशासकीय, आर्थिक व शैक्षणिक केंद्र आहे. या लेखात शहराची रचना, इतिहास, वाहतूक व अर्थव्यवस्था यांचा आढावा घेतला आहे.

माहिती

मॉस्कोचे क्षेत्रफळ सुमारे २,५६० चौरस किलोमीटर आहे; २०१२ मध्ये नैऋत्येकडील मोठा भाग शहरात समाविष्ट केल्यानंतर हे क्षेत्र वाढले. शहराची लोकसंख्या सुमारे १.३ कोटी असून महानगरीय क्षेत्राची लोकसंख्या त्यापेक्षा बरीच अधिक आहे. हवामान खंडीय असून हिवाळा दीर्घ, थंड व बर्फाळ तर उन्हाळा सौम्य व लहरी असतो. मॉस्को प्रशासकीयदृष्ट्या अनेक जिल्ह्यांमध्ये विभागलेले असून शहराच्या मध्यभागात केंद्रीय प्रशासकीय जिल्हा आहे. शहराची रचना केंद्राभोवतीच्या वर्तुळाकार रिंगरोडवर आधारित आहे आणि त्यामुळे प्रमुख रस्ते केंद्राकडे तिरपे जातात. मोस्क्वा नदी शहरात सुमारे ८० किलोमीटर वाहते आणि तिच्या काठावर अनेक ऐतिहासिक इमारती आहेत.

शहराच्या वाढीमुळे उपनगरे दूरवर पसरली असून दररोज मोठ्या संख्येने लोक कामासाठी केंद्राकडे येतात. निवासी इमारतींच्या मोठ्या वसाहती शहराभोवतीच्या भागात विस्तारल्या आहेत आणि त्यांना रेल्वे व भूमिगत रेल्वेमार्गांनी जोडले आहे. हिवाळ्यात बर्फ साफ करणे व उन्हाळ्यातील धुरके हे दैनंदिन जीवनावर परिणाम करणारे घटक आहेत. शहरातील उद्याने व जलाशयांच्या काठावरील भाग नागरिकांसाठी विश्रांतीची प्रमुख ठिकाणे आहेत.

मोस्क्वा नदी व नगराची रचना

मोस्क्वा नदी शहराच्या विकासाचा पाया आहे. नदीच्या वरच्या टेकडीवर किल्ला उभारला गेला आणि त्याभोवती वसाहत पसरली. नदीवरून होणारी जलवाहतूक व व्यापार यामुळे शहराला आर्थिक आधार मिळाला. अठराव्या व एकोणिसाव्या शतकात कालव्यांची निर्मिती झाली आणि नदीचा उपयोग पाणीपुरवठा व वाहतुकीसाठी वाढला. विसाव्या शतकात नदीकाठी दगडी तटबंदी, पूल व उद्याने उभारली गेली. शहराच्या वाढीबरोबर अनेक रिंगरोड तयार झाले आणि प्रशासकीय जिल्हे नदीच्या दोन्ही काठांवर विस्तारले. आज नदीकाठाचा विकास व प्रदूषण नियंत्रण हे शहराच्या नियोजनातील महत्त्वाचे मुद्दे आहेत.

राजधानीचा इतिहास

मॉस्कोचा पहिला उल्लेख बाराव्या शतकात सापडतो. तेराव्या शतकात मंगोल आक्रमणांमुळे शहराची मोठी हानी झाली, पण पुढील शतकांत ते पुन्हा उभे राहिले. पंधराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मॉस्कोने आसपासच्या संस्थानांना एकत्र करून मोठे राज्य उभारले. सोळाव्या शतकात इव्हान चौथा यांनी स्वतःला झार घोषित केले आणि शहर साम्राज्याचे केंद्र बनले. १७१२ मध्ये पीटर द ग्रेट यांनी राजधानी सेंट पीटर्सबर्गला हलवली, तरी मॉस्कोचे आर्थिक व धार्मिक महत्त्व कायम राहिले. १८१२ मध्ये नेपोलियनच्या आक्रमणात शहरात मोठ्या प्रमाणात आग लागली आणि पुनर्बांधणीत नवीन नगररचना झाली. १९१८ मध्ये राजधानी पुन्हा मॉस्कोला आली.

क्रेमलिन व लाल चौक

क्रेमलिन हा शहराच्या मध्यभागातील ऐतिहासिक किल्ला संकुल आहे आणि तो रशियन सत्तेचे प्रतीक मानला जातो. त्याच्या भिंती, टॉवर, राजवाडे व चर्च यांची उभारणी अनेक शतकांत टप्प्याटप्प्याने झाली. संकुलात सरकारी कार्यालये व संग्रहालये आहेत आणि तो जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाला आहे. क्रेमलिनच्या पूर्वेस लाल चौक आहे, जो शहराच्या सार्वजनिक जीवनाचे केंद्र राहिला आहे. चौकाच्या एका टोकाला सेंट बेसिल कॅथेड्रल आहे, ज्याचे गुंबद व रंगीत रचना विशिष्ट आहेत. चौकात लेनिनची समाधी व ऐतिहासिक संग्रहालय आहे. या भागातील इमारतींचे संवर्धन व पर्यटकांसाठीची व्यवस्था प्रशासनाकडून केली जाते.

सोव्हिएत काळ

१९१७ च्या क्रांतीनंतर मॉस्को सोव्हिएत संघाचे राजकीय केंद्र बनले. पुढील काही दशकांत शहराचे झपाट्याने औद्योगिकीकरण झाले आणि कारखाने, संशोधन संस्था व प्रशासकीय कार्यालये उभारली गेली. १९३० च्या दशकात मोठ्या प्रमाणात नगररचना झाली — रुंद मार्ग, नवीन पूल व समान उंचीच्या निवासी इमारती. ग्रामीण भागातून कामगारांचे मोठे स्थलांतर झाले आणि शहराची लोकसंख्या वेगाने वाढली. दुसऱ्या महायुद्धात जर्मन सैन्य शहराच्या अगदी जवळपर्यंत पोहोचले, पण मॉस्कोवर ताबा मिळवू शकले नाही. युद्धानंतर शहराचा विस्तार सुरू राहिला आणि उपनगरांमध्ये मोठ्या निवासी वसाहती उभारल्या गेल्या.

१९९१ मध्ये सोव्हिएत संघाचे विघटन झाल्यानंतर मॉस्कोमध्ये मोठे आर्थिक व सामाजिक बदल झाले. खाजगी मालकीचा विस्तार झाला, बँका व सेवा कंपन्या उभ्या राहिल्या आणि शहरातील व्यापार व गुंतवणूक वाढली. याच काळात नवीन इमारती व कार्यालये उभारली गेली आणि उपनगरांत मोठे निवासी प्रकल्प आले. शहरातील वाहनांची संख्या झपाट्याने वाढली, त्यामुळे रस्ते वाहतुकीचा ताण व प्रदूषण वाढले. या बदलांमुळे शहराचे स्वरूप विसाव्या शतकातील स्थितीपेक्षा बऱ्याच अंशी बदलले आहे.

मेट्रो व वाहतूक

मॉस्को मेट्रो १५ मे १९३५ रोजी सुरू झाली आणि ती शहराच्या वाहतुकीचा कणा आहे. आज तिची लांबी सुमारे ५४२ किलोमीटर असून सुमारे ३०० स्थानके आहेत; युरोपमधील सर्वात लांब भूमिगत रेल्वे जाळे म्हणून तिचा उल्लेख होतो. अनेक स्थानके संगमरवरी सजावट, झुंबर व भित्तिचित्रांसाठी ओळखली जातात आणि ती पर्यटन आकर्षणेही आहेत. शहरात ट्राम, बस व उपनगरीय रेल्वे सेवा कार्यरत आहेत. मॉस्कोला चार मोठे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहेत आणि शहरातून देशभरात रेल्वेमार्ग जातात. रस्त्यांवरील वाहनांची संख्या वाढल्याने वाहतूक कोंडी हा मोठा प्रश्न आहे.

अर्थव्यवस्था व संस्कृती

मॉस्कोची अर्थव्यवस्था रशियाच्या एकूण आर्थिक उत्पादनात मोठा हिस्सा देते. वित्त, ऊर्जा कंपन्या, संरक्षण उद्योग, तंत्रज्ञान व सेवा क्षेत्र हे येथील प्रमुख भाग आहेत. अनेक मोठ्या कंपन्यांची मुख्यालये शहरात आहेत. शैक्षणिक व संशोधन संस्थांची संख्या मोठी असून विज्ञान व तंत्रज्ञानाच्या अनेक संस्था येथे कार्यरत आहेत. बोलशोई थिएटर, ट्रेत्याकोव्ह गॅलरी व अनेक संग्रहालये शहराच्या सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक आहेत. उद्याने व सार्वजनिक मोकळ्या जागा मोठ्या प्रमाणात असून त्या उन्हाळ्यात लोकप्रिय असतात.

संदर्भ

1. मॉस्को शहर अधिकृत संकेतस्थळ
2. ब्रिटॅनिका — मॉस्को
3. युनेस्को — क्रेमलिन व लाल चौक
4. मॉस्को मेट्रो

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६