शीतयुद्ध

शीतयुद्ध हे दुसऱ्या महायुद्धानंतर अमेरिका आणि सोव्हिएत संघ या दोन महासत्तांमधील दीर्घकालीन राजकीय आणि लष्करी स्पर्धेचे नाव आहे. हा काळ सुमारे इ.स. १९४७ ते इ.स. १९९१ पर्यंत चालला. दोन्ही देशांनी प्रत्यक्ष युद्ध टाळले, परंतु जागतिक प्रभावासाठी सतत स्पर्धा केली. युरोप दोन भागांत विभागला गेला आणि अनेक देशांनी एका बाजूची निवड केली. दोन्ही महासत्तांनी अण्वस्त्रे विकसित केली आणि त्यामुळे संपूर्ण मानवजातीसमोर धोका निर्माण झाला. कोरिया, व्हिएतनाम आणि अफगाणिस्तानसारख्या ठिकाणी या स्पर्धेचे रूपांतर प्रॉक्सी युद्धांत झाले. इ.स. १९९१ मध्ये सोव्हिएत संघाचे विघटन झाल्यानंतर हा कालखंड संपला.

माहिती

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात अमेरिका आणि सोव्हिएत संघ मित्र होते, परंतु युद्ध संपल्यावर त्यांच्यातील मतभेद वाढले. सोव्हिएत संघाने पूर्व युरोपात आपला प्रभाव वाढवला आणि अमेरिकेने युरोपच्या पुनर्बांधणीसाठी आर्थिक मदतीचा कार्यक्रम जाहीर केला.

यानंतर दोन्ही बाजूंनी लष्करी आघाड्या उभारल्या. इ.स. १९४९ मध्ये नाटोची स्थापना झाली आणि इ.स. १९५५ मध्ये सोव्हिएत संघाच्या नेतृत्वाखाली वॉर्सा कराराची स्थापना झाली. या दोन आघाड्यांमुळे युरोपमधील विभागणी संस्थात्मक स्वरूपाची बनली.

अण्वस्त्रे

इ.स. १९४५ मध्ये अमेरिकेने जपानवर अणुबॉम्ब टाकले. इ.स. १९४९ मध्ये सोव्हिएत संघानेही अणुचाचणी केली आणि त्यानंतर शस्त्रास्त्रांची शर्यत सुरू झाली. दोन्ही देशांनी अधिक शक्तिशाली बॉम्ब आणि क्षेपणास्त्रे विकसित केली.

अण्वस्त्रांच्या वाढत्या साठ्यामुळे परस्पर विनाशाची शक्यता निर्माण झाली. या भीतीमुळेच दोन्ही महासत्तांनी प्रत्यक्ष युद्ध टाळले, असे अनेक विश्लेषक मानतात. इ.स. १९६३ मध्ये अणुचाचण्या मर्यादित करणारा करार झाला आणि पुढे अनेक शस्त्रनियंत्रण करार झाले.

इ.स. १९६२ च्या क्युबा क्षेपणास्त्र संकटात जग अणुयुद्धाच्या उंबरठ्यावर पोहोचले होते. सोव्हिएत संघाने क्युबामध्ये क्षेपणास्त्रे तैनात केल्यानंतर अमेरिकेने नाकेबंदी जाहीर केली. काही दिवसांच्या तणावानंतर दोन्ही बाजूंनी माघार घेतली आणि संकट टळले.

युरोपची विभागणी

युद्धानंतर जर्मनीची विभागणी झाली आणि बर्लिन शहर चार भागांत विभागले गेले. पूर्व युरोपातील देश सोव्हिएत प्रभावाखाली आले, तर पश्चिम युरोप अमेरिकेच्या प्रभावक्षेत्रात राहिला. या विभागणीला लोखंडी पडदा असे संबोधले जाते.

इ.स. १९४८-४९ मध्ये सोव्हिएत संघाने पश्चिम बर्लिनचा मार्ग बंद केला. अमेरिका आणि त्याच्या मित्रदेशांनी हवाई मार्गाने शहराला पुरवठा पोहोचवला. हा प्रसंग शीतयुद्धातील पहिल्या मोठ्या टकरींपैकी एक मानला जातो.

टप्पा	वर्ष
नाटोची स्थापना	इ.स. १९४९
वॉर्सा कराराची स्थापना	इ.स. १९५५
क्युबा क्षेपणास्त्र संकट	इ.स. १९६२
सोव्हिएत सैन्याचे अफगाणिस्तानात प्रवेश	इ.स. १९७९
बर्लिनच्या भिंतीचे पतन	इ.स. १९८९
सोव्हिएत संघाचे विघटन	इ.स. १९९१

स्पर्धेची क्षेत्रे

लष्करी स्पर्धेबाहेरही दोन्ही महासत्ता एकमेकांशी भिडल्या. अंतराळ संशोधन हे त्याचे स्पष्ट उदाहरण होते. इ.स. १९५७ मध्ये सोव्हिएत संघाने स्पुतनिक उपग्रह प्रक्षेपित केला आणि त्यानंतर अमेरिकेनेही मोठा कार्यक्रम सुरू केला.

शिक्षण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यांवर दोन्ही बाजूंनी मोठी गुंतवणूक केली. संगणक, उपग्रह संदेशवहन आणि औषधशास्त्र या क्षेत्रांतील प्रगतीला या स्पर्धेची चालना मिळाली. दोन्ही देशांनी आपली व्यवस्था श्रेष्ठ असल्याचे जगाला दाखवण्याचा प्रयत्न केला.

प्रचार आणि क्रीडा यांचाही वापर राजकीय साधन म्हणून झाला. ऑलिम्पिक स्पर्धांमधील यशाला राष्ट्रीय प्रतिष्ठेचे माप मानले जात होते. चित्रपट, साहित्य आणि शालेय पुस्तकांतून आपल्या विचारसरणीचा प्रसार करण्याचे प्रयत्न झाले.

प्रॉक्सी युद्धे

शीतयुद्धातील स्पर्धा अनेक वेळा तिसऱ्या देशांमध्ये लढल्या गेल्या. कोरियन युद्ध इ.स. १९५० ते १९५३ या काळात लढले गेले आणि त्यात मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी झाली. युद्धविरामानंतर कोरिया दोन भागांत विभागला गेला आणि ती विभागणी आजही कायम आहे.

व्हिएतनाममध्ये इ.स. १९५५ नंतर संघर्ष वाढला आणि अमेरिकेने तेथे मोठ्या प्रमाणात सैन्य पाठवले. इ.स. १९७५ मध्ये युद्ध संपले आणि व्हिएतनाम एकत्र आले. इ.स. १९७९ मध्ये सोव्हिएत सैन्याने अफगाणिस्तानात प्रवेश केला आणि तेथील संघर्ष इ.स. १९८९ पर्यंत चालला.

याशिवाय अनेक देशांमध्ये दोन्ही महासत्तांनी सरकारे किंवा विरोधी गटांना मदत पुरवली. लॅटिन अमेरिका, आफ्रिका आणि आशियातील अनेक संघर्षांवर या स्पर्धेची छाया होती. या हस्तक्षेपांमुळे अनेक देशांत राजकीय अस्थिरता निर्माण झाली.

भारताची भूमिका

भारताने कोणत्याही आघाडीत सामील न होण्याचे धोरण स्वीकारले. पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी अलिप्ततावादी धोरणाची पुरस्करण केली आणि इ.स. १९६१ मध्ये बेलग्रेड येथे अलिप्ततावादी चळवळीच्या स्थापनेत महत्त्वाची भूमिका बजावली.

भारताने अनेक वेळा मध्यस्थीचा प्रयत्न केला आणि शस्त्रास्त्रनियंत्रणाचे समर्थन केले. परंतु भारताच्या सुरक्षेच्या गरजांमुळे सोव्हिएत संघाशी संरक्षण सहकार्य वाढले. इ.स. १९७१ मध्ये दोन्ही देशांनी मैत्री करार केला.

सांस्कृतिक स्पर्धा

दोन्ही महासत्तांनी आपल्या विचारसरणीचा प्रसार करण्यासाठी माध्यमांचा वापर केला. रेडिओ, वृत्तपत्रे आणि साहित्य यांतून प्रचार केला गेला. एकमेकांच्या व्यवस्थेतील कमतरता जगासमोर मांडण्याचा सतत प्रयत्न होत असे.

विज्ञान आणि शिक्षणातील यशाला राष्ट्रीय प्रतिष्ठेचे लक्षण मानले जात असे. दोन्ही देशांनी शस्त्रास्त्रांसाठी मोठा खर्च केला, त्याचबरोबर सामाजिक कल्याण आणि तंत्रज्ञानातही गुंतवणूक केली. या स्पर्धेतून जनतेला मिळालेले फायदे आणि झालेला भार या दोन्हींची चर्चा इतिहासकार करतात.

अंत आणि परिणाम

सत्तरच्या दशकात अमेरिका आणि सोव्हिएत संघ यांच्यात तणाव कमी करण्याचा प्रयत्न झाला आणि शस्त्रनियंत्रण करार झाले. मात्र इ.स. १९७९ नंतर पुन्हा तणाव वाढला. सोव्हिएत अर्थव्यवस्थेवर लष्करी खर्चाचा मोठा बोजा पडला आणि अंतर्गत सुधारणांची गरज निर्माण झाली.

इ.स. १९८५ नंतर सोव्हिएत नेतृत्वाने सुधारणांचे धोरण स्वीकारले आणि पूर्व युरोपातील देशांवरील नियंत्रण कमी करण्यास सुरुवात केली. इ.स. १९८९ मध्ये पूर्व युरोपातील अनेक देशांत राजकीय बदल झाले आणि बर्लिनची भिंत पडली. इ.स. १९९१ मध्ये सोव्हिएत संघाचे विघटन झाले आणि शीतयुद्ध संपले.

शीतयुद्धानंतर अनेक देशांनी लोकशाही आणि बाजारअर्थव्यवस्थेकडे वाटचाल केली. अनेक प्रादेशिक संघटना वाढल्या आणि जागतिक व्यापाराचा विस्तार झाला. परंतु याच काळात काही भागांत हिंसक संघर्षही उभे राहिले.

अण्वस्त्रांचा साठा आजही जगासमोरील मोठा धोका आहे. अनेक देशांनी अणुचाचण्या थांबवल्या असल्या तरी साठा कायम आहे. शीतयुद्धकालीन संशोधनातून अंतराळ संशोधन आणि संगणक तंत्रज्ञान यांना चालना मिळाली. या काळातील घटनांचा अभ्यास आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासक्रमात केला जातो.

अनेक इतिहासकार शीतयुद्धाचा अंत एका टप्प्यात झाला नाही, तर हळूहळू झाला, असे मत व्यक्त करतात. सोव्हिएत संघाच्या विघटनामुळे युरोपातील शक्तिसंतुलन बदलले आणि जागतिक राजकारणात नवे प्रश्न उभे राहिले.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६