बाबा आमटे

बाबा आमटे हे कुष्ठरोग्यांच्या उपचार व पुनर्वसनासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य वाहिलेले सामाजिक कार्यकर्ते होते. १९४९ मध्ये त्यांनी चंद्रपूर जिल्ह्यात 'आनंदवन' या आश्रमाची स्थापना केली. त्यांचे मूळ नाव मुरलीधर देविदास आमटे होते.

माहिती

वरील तारखा व वर्षे इ.स. १९१४ ते २००८ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

मुरलीधर देविदास आमटे यांचा जन्म २६ डिसेंबर १९१४ रोजी वर्धा जिल्ह्यातील हिंगणघाट येथे झाला. त्यांचे वडील सरकारी अधिकारी व जमीनदार होते, त्यामुळे बालपण सुखात गेले. लहानपणापासूनच त्यांना बाबा असे हाक मारले जात असे.

१९३६ मध्ये कायद्याची पदवी घेतल्यावर त्यांनी वकिली सुरू केली. त्या काळात ते शिकार, घोडेस्वारी व खेळ यांत रमलेले होते. महात्मा गांधींच्या विचारांच्या संपर्कात आल्यावर मात्र त्यांच्या जीवनाला वेगळी दिशा मिळाली.

कार्यक्षेत्र

१९४२ च्या चळवळीत सहभागी झालेल्या कार्यकर्त्यांची बाजू वकील म्हणून मांडताना त्यांची समाजसेवेकडे ओढा वाढला. एका कुष्ठरोग्याच्या भेटीने त्यांच्या मनात मोठा बदल घडवला.

१९४९ मध्ये त्यांनी व साधनाताई आमटे यांनी चंद्रपूर जिल्ह्यातील वरोरा जवळ आनंदवनची स्थापना केली. कुष्ठरोग्यांना केवळ औषधे न देता त्यांना स्वाभिमानाने जगण्याची संधी मिळावी, हा त्यांचा हेतू होता.

प्रमुख कामगिरी

आनंदवनमध्ये कुष्ठरोग्यांसाठी रुग्णालय, शेती, कारागिरी व शाळा सुरू करण्यात आल्या. रुग्ण स्वतः काम करून आपला उदरनिर्वाह करू लागले आणि हजारो लोकांना नवे जीवन मिळाले.

१९७३ मध्ये गडचिरोली जिल्ह्यातील हेमलकसा येथे 'लोक बिरादरी प्रकल्प' सुरू करून त्यांनी माडिया गोंड आदिवासींच्या शिक्षण व आरोग्यासाठी काम सुरू केले. पुढे त्यांचे पुत्र डॉ. प्रकाश आमटे यांनी हे कार्य पुढे नेले.

सामाजिक योगदान

१९८५ मध्ये त्यांनी 'भारत जोडो' अभियान सुरू केले आणि कन्याकुमारी ते काश्मीर असा प्रवास करून देशातील एकात्मतेचा संदेश दिला. नर्मदा खोऱ्यातील विस्थापितांच्या बाजूनेही त्यांनी आवाज उठवला.

पर्यावरण संवर्धन, वन्यजीव संरक्षण आणि सामाजिक न्याय हे त्यांच्या कार्याचे अविभाज्य भाग होते. आनंदवनमध्ये त्यांनी स्वतः झाडे लावली व शेती केली.

पुरस्कार आणि सन्मान

त्यांना पद्मश्री (१९७१), रॅमन मॅग्सेसे पुरस्कार (१९८५), पद्मविभूषण (१९८६), टेंपलटन पुरस्कार (१९९०) आणि गांधी शांतता पुरस्कार (१९९९) यांसह अनेक सन्मान मिळाले.

आनंदवनची वाटचाल

आनंदवनमध्ये रुग्णांनी स्वतःच्या हातांनी इमारती उभारल्या आणि शेती, विणकाम व हस्तकला यांच्या माध्यमातून तेथील अर्थव्यवस्था उभी राहिली. प्रत्येक रुग्णाला काम करून स्वतःचा उदरनिर्वाह करण्याची संधी मिळाली.

कुष्ठरोगाबद्दलचा भेदभाव व भीती यांना त्यांनी 'मानसिक कुष्ठरोग' असे संबोधले. रोग बरा झाल्यावरही समाजाकडून मिळणारी हेटाळणी हीच खरी समस्या आहे, हे त्यांनी ठामपणे मांडले.

या कामात त्यांना पत्नी साधनाताई आमटे यांची मोठी साथ लाभली. त्यांचे पुत्र प्रकाश आमटे व विकास आमटे यांनीही पुढे हे कार्य मोठ्या प्रमाणात वाढवले.

वारसा

९ फेब्रुवारी २००८ रोजी आनंदवन येथे त्यांचे निधन झाले. आनंदवन व हेमलकसा ही त्यांची जिवंत स्मारके आहेत. कुष्ठरोगाबद्दलचा भेदभाव दूर करण्यात त्यांच्या कार्याचा मोठा वाटा मानला जातो.

आनंदवन आजही हजारो लोकांचे घर व कार्यक्षेत्र आहे.

संदर्भ

1. बाबा आमटे — मराठी विकिपीडिया
2. Baba Amte — English Wikipedia
3. Baba Amte — Britannica

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६