नायजेरिया

नायजेरिया (अधिकृत नाव: फेडरल रिपब्लिक ऑफ नायजेरिया) हा पश्चिम आफ्रिकेतील सर्वात मोठा व आफ्रिका खंडातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश आहे. देशाची लोकसंख्या सुमारे बावीस कोटी असून ती जगातील आघाडीच्या देशांमध्ये मोजली जाते. राजधानी अबुजा असून आर्थिक व सांस्कृतिक केंद्र लागोस हे मोठे महानगर आहे. देशाचे नाव नायजर नदीवरून पडले आहे; ती देशाच्या पश्चिम भागातून वाहते. नायजेरियाला १९६० मध्ये ब्रिटिश सत्तेतून स्वातंत्र्य मिळाले आणि १९६३ मध्ये तो प्रजासत्ताक बनला. देशात दोनशेहून अधिक जमाती व अनेक भाषा असूनही एक संघराज्य म्हणून तो टिकून राहिला आहे. तेलसंपत्तीमुळे अर्थव्यवस्थेचा चेहरा बदलला, तरी दारिद्र्य व प्रशासकीय अडचणी अजूनही मोठ्या प्रमाणात आहेत.

माहिती

नायजेरियाचे क्षेत्रफळ सुमारे नऊ लाख चौरस किलोमीटर आहे. दक्षिणेस अटलांटिक महासागराचा गिनीचा आखात, तर उत्तरेस सहेलचे कोरडे प्रदेश आहेत. दक्षिण भागात उष्णकटिबंधीय जंगले व पावसाळी हवामान आहे, तर उत्तरेकडे पाऊस कमी होत जाऊन गवताळ प्रदेश व अर्धवाळवंट येते. नायजर व बेनुए या दोन प्रमुख नद्या देशाच्या मध्यभागी एकत्र येतात आणि त्यांच्या खोऱ्यात सुपीक जमीन आहे. देश छत्तीस राज्ये व राजधानीचा संघराज्य प्रदेश अशा सत्ततीस घटकांत विभागला आहे. अधिकृत चलन नायरा असून इंग्रजी ही प्रशासकीय भाषा आहे; हौसा, योरुबा व इग्बो या प्रमुख स्थानिक भाषा आहेत.

शासनपद्धती अमेरिकेसारखी संघराज्यीय प्रजासत्ताक आहे. राष्ट्रपती हा राज्यप्रमुख व सरकारप्रमुख असतो आणि दोन सभागृहांची संसद असते. प्रत्येक राज्याला स्वतःचे राज्यपाल व विधानसभा असते. सैन्याने अनेक वेळा सत्ता काबीज केल्यामुळे १९६० ते १९९९ या काळात लोकशाही वारंवार खंडित झाली; १९९९ पासून निवडणुकांद्वारे सत्तांतर होत आहे.

इतिहास

आजच्या नायजेरियाच्या भूभागावर प्राचीन काळापासून अनेक राज्ये व साम्राज्ये उभी राहिली. उत्तरेकडील कानेम-बोर्नू साम्राज्य, योरुबांची ओयो सत्ता, बेनिनचे कारागिरीचे राज्य आणि इग्बो समाजाची गावपंचायतीवर आधारित रचना ही त्यातील उदाहरणे आहेत. एकोणिसाव्या शतकात इस्लामी सुधारणांच्या चळवळीतून उत्तर भागात सोकोतो खिलाफत उदयास आली. या प्रदेशात युरोपीय व्यापाऱ्यांनी सुरुवातीला किनाऱ्यावरील व्यापाराकेंद्रे उभारली आणि नंतर ब्रिटनने संपूर्ण प्रदेशावर आपले नियंत्रण प्रस्थापित केले. वसाहतीकाळात रेल्वे, बंदरे व प्रशासकीय रचना उभारली गेली, तसेच वेगवेगळ्या प्रदेशांचे एका सीमेत एकत्रीकरण झाले. १९६० मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर लागोपाठ लष्करी राजवटी आल्या आणि १९९९ मध्ये पुन्हा नागरी लोकशाहीची स्थापना झाली.

जमातीय विविधता

नायजेरियाची खरी ओळख त्याच्या विविधतेत आहे. हौसा-फुलानी हे उत्तरेकडील मोठे गट, योरुबा हे दक्षिण-पश्चिमेकडील गट आणि इग्बो हे दक्षिण-पूर्वेकडील गट असे तीन प्रमुख समाज आहेत. याशिवाय तिव, इजॉ, कानुरी, इबिबियो अशा अनेक जमाती आपली भाषा, पोशाख, संगीत व सण जपून आहेत. उत्तरेकडे इस्लामचा प्रभाव मोठा आहे, तर दक्षिणेकडे ख्रिश्चन धर्म प्रमुख आहे; दोन्ही भागांत पारंपरिक श्रद्धाही टिकून आहेत.

या विविधतेमुळे देश समृद्ध झाला असला, तरी जमीन, सत्ता व संसाधनांच्या वाटपावरून तणावही निर्माण होतात. १९६७ ते १९७० या काळात पूर्व भागातील बियाफ्रा प्रदेशाच्या फुटीरतेमुळे झालेल्या युद्धात मोठी जीवितहानी झाली. आजही उत्तरेकडील काही भागांत दहशतवादी हल्ले व सशस्त्र गटांची कारवाया सुरू आहेत, तर मध्य भागात शेतकरी व पशुपालक यांच्यातील संघर्ष सातत्याने उफाळतो.

तेल व अर्थव्यवस्था

१९५० च्या दशकात नायजर डेल्टा भागात तेलाचे मोठे साठे सापडले आणि १९६० च्या दशकापासून तेल निर्यात सुरू झाली. नायजेरिया हा तेल निर्यातदार देशांच्या संघटनेचा महत्त्वाचा सदस्य आहे आणि आफ्रिकेतील सर्वात मोठा तेल उत्पादक मानला जातो. सरकारी महसुलात तेलाचा वाटा मोठा आहे, मात्र एकूण अर्थव्यवस्थेत शेती, व्यापार व सेवा क्षेत्रांचे योगदान जास्त आहे. कसावा, याम, तांदूळ, मका व कोको ही प्रमुख पिके असून कोको निर्यातीत देश जगातील प्रमुख उत्पादकांमध्ये गणला जातो.

अर्थव्यवस्थेपुढील सर्वात मोठी अडचण विजेची अनिश्चितता व पायाभूत सुविधांची कमतरता ही आहे. अनेक उद्योगांना स्वतःचे जनरेटर वापरावे लागतात. महागाई, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार आणि तेल उत्पादन क्षेत्रातील हानी हीही आव्हाने आहेत. तरुण लोकसंख्या मोठी असल्याने तंत्रज्ञान, मनोरंजन व सेवा क्षेत्रांत नव्या संधी निर्माण होत आहेत; लागोस व अबुजा येथे स्टार्टअप व वित्तीय तंत्रज्ञान कंपन्यांची वाढ झाली आहे.

बाब	तपशील
राजधानी	अबुजा
सर्वात मोठे शहर	लागोस
अधिकृत भाषा	इंग्रजी
चलन	नायरा
क्षेत्रफळ	सुमारे ९ लाख चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे २२ कोटी (अंदाजे)
स्वातंत्र्य	१९६०

चित्रपटसृष्टी व संस्कृती

नायजेरियाची चित्रपटसृष्टी — जिला 'नॉलीवूड' म्हणतात — निर्मितीच्या संख्येने जगातील सर्वात मोठ्या चित्रपट उद्योगांमध्ये गणली जाते. कमी बजेटमध्ये बनणारे हे चित्रपट मुख्यतः घरगुती दृश्यफितींवर व स्थानिक चित्रपटगृहांतून प्रदर्शित होतात आणि पश्चिम आफ्रिकेत त्यांना मोठा प्रेक्षकवर्ग आहे. या उद्योगाने अनेक कलाकार, दिग्दर्शक व संगीतकारांना रोजगार दिला आहे.

संगीतात 'अफ्रोबीट्स'ची जागतिक पातळीवर झालेली घोडदौड ही नायजेरियाची महत्त्वाची कामगिरी आहे. साहित्यात चिनुआ अचेबे व नोबेल पुरस्कार विजेते वोले सोयिंका यांचे योगदान जगभर मानले जाते. योरुबा व इग्बो परंपरांतील नृत्य, मुखवटे व कथाकथन आजही सणांमध्ये जिवंत आहे. फुटबॉल हा सर्वाधिक लोकप्रिय खेळ असून देशाचा संघ आफ्रिकन स्पर्धांमध्ये नियमितपणे भाग घेतो.

आव्हाने

देशासमोरील आव्हाने मोठी आहेत. नायजर डेल्टा भागातील तेलगळती व प्रदूषणामुळे मच्छीमारी व शेतीवर परिणाम झाला आहे. उत्तर-पूर्व भागातील सशस्त्र गटांच्या हल्ल्यांमुळे लाखो लोकांना आपली घरे सोडावी लागली आहेत. अनेक मुलांचे शाळेत प्रवेश होत नाही व आरोग्यसेवा सर्वांपर्यंत पोहोचत नाही. या सर्वांवर मात करण्यासाठी शिक्षण, पारदर्शक प्रशासन आणि विविध जमातींमध्ये समन्याय यावर भर देण्याची गरज तज्ज्ञ व्यक्त करतात. आरोग्यसेवेचा विस्तार, मुलींचे शिक्षण आणि लघु उद्योगांना कर्जपुरवठा या उपायांवरही भर दिला जात आहे.

पर्यटन व शहरे

पर्यटनाचा वाटा अर्थव्यवस्थेत लहान असला, तरी त्याची क्षमता मोठी मानली जाते. लागोस येथील किनारी व संगीत महोत्सव, ओसुन-ओशोग्बोचे पवित्र वन, झुमा रॉक, यांकरी राष्ट्रीय उद्यानातील वन्यजीव आणि क्रॉस रिव्हर येथील धबधबे ही प्रमुख आकर्षणे आहेत. अबुजाची नियोजित रचना व राष्ट्रीय मशीद-चर्च परिसर हेही पर्यटकांना आकर्षित करतात. पायाभूत सुविधा व सुरक्षिततेच्या मर्यादा दूर झाल्यास हे क्षेत्र अधिक वाढू शकते, असे अभ्यास सुचवतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६