अटलांटिक महासागर

अटलांटिक महासागर हा पृथ्वीवरील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा महासागर आहे. त्याचे पृष्ठभाग क्षेत्रफळ सुमारे १०.६५ कोटी चौरस किलोमीटर इतके आहे आणि ते पृथ्वीच्या पृष्ठभागाच्या सुमारे २० टक्के भाग व्यापते. हा प्रशांत महासागराच्या अर्ध्यापेक्षा थोडा मोठा आहे. महासागर पश्चिमेस उत्तर व दक्षिण अमेरिका आणि पूर्वेस युरोप व आफ्रिका यांच्यामध्ये आहे. उत्तरेस तो आर्क्टिक महासागराशी आणि दक्षिणेस दक्षिणी महासागराशी जोडलेला आहे. महासागराच्या मध्यभागातून जगातील सर्वात लांब पर्वतरांग जाते. गल्फ स्ट्रीम या उबदार प्रवाहामुळे युरोपच्या हवामानावर मोठा परिणाम होतो.

माहिती

अटलांटिक महासागराला उत्तर व दक्षिण असे दोन मोठे खोरे आहेत. विषुववृत्ताजवळील भागात उत्तर व दक्षिण भागांतील पाण्याची देवघेव होते. महासागराच्या पूर्वेस युरोप व आफ्रिकेचा किनारा आणि पश्चिमेस अमेरिका खंडाचा किनारा आहे.

अटलांटिकमध्ये जगातील अनेक मोठ्या नद्या मिळतात; त्यांत अ‍ॅमेझॉन, मिसिसिपी, काँगो व नायजर यांचा समावेश होतो. अ‍ॅमेझॉनच्या मुखाजवळ गोड्या पाण्याचा मोठा विस्तार समुद्रात तयार होतो. महासागराच्या उत्तर भागात सारगासो समुद्र नावाचा विशिष्ट भाग आहे.

मध्य-अटलांटिक कटक

मध्य-अटलांटिक कटक ही महासागराच्या तळातील विशाल पर्वतरांग आहे. ती उत्तरेस आर्क्टिकपासून दक्षिणेस अंटार्क्टिकजवळपर्यंत सुमारे १६,००० किलोमीटर लांबीने पसरलेली आहे आणि जगातील सर्वात लांब पर्वतरांग मानली जाते. तिचा मोठा भाग पाण्याखाली असून केवळ काही भाग बेटांच्या रूपात वर आलेला आहे.

हा कटक उत्तर अमेरिकी व युरेशियन तसेच दक्षिण अमेरिकी व आफ्रिकी भूपट्टांना वेगळा करतो. या भूपट्टा दरवर्षी सुमारे २.५ सेंटीमीटर दूर सरकत असल्याने अटलांटिक महासागराची रुंदी हळूहळू वाढत आहे. आइसलंड हा या कटकावरच वसलेला देश असल्याने तेथे ज्वालामुखीय हालचाली सतत दिसतात.

गल्फ स्ट्रीम

गल्फ स्ट्रीम हा मेक्सिकोच्या आखातातून सुरू होणारा उबदार सागरी प्रवाह आहे. तो अमेरिकेच्या पूर्व किनाऱ्यालगत उत्तरेकडे जातो आणि नंतर पूर्वेकडे वळून युरोपच्या दिशेने वाहतो. या प्रवाहामुळे युरोपच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील हवामान सौम्य राहते.

गल्फ स्ट्रीम हा महासागरातील उष्णता वाहून नेणाऱ्या मोठ्या प्रणालीचा भाग आहे. या प्रणालीमुळे उष्ण कटिबंधातील उष्णता उत्तरेकडे पोहोचते. प्रवाहाच्या गतीत किंवा स्वरूपात बदल झाल्यास पर्जन्यमान व तापमानावर परिणाम होऊ शकतो.

ऐतिहासिक वाहतूक

अटलांटिक महासागराने युरोप व अमेरिका यांतील दळणवळणाचा इतिहास घडवला. पंधराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात युरोपीय शोधकांनी या महासागरावरून पश्चिमेकडील मार्ग शोधले. पुढील शतकांत या मार्गाने मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर व व्यापार झाला.

विसाव्या शतकापर्यंत अटलांटिक हा जगातील सर्वाधिक वाहतूक होणारा महासागर होता. आजही युरोप व अमेरिका यांतील मालवाहतूक व प्रवासी वाहतूक या मार्गाने मोठ्या प्रमाणात होते. या महासागराच्या तळातून टेलिग्राफ व इंटरनेट केबल टाकण्यात आल्या आहेत.

पर्यावरण

अटलांटिक महासागरातील मासेमारी अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाची आहे. मात्र अतिमासेमारीमुळे काही मासे प्रजातींची संख्या झपाट्याने घटली आहे. उत्तर अटलांटिकमधील कॉड माशाची स्थिती याचे उदाहरण मानली जाते.

प्रदूषण, प्लास्टिक कचरा आणि हवामान बदल यांचा परिणाम या महासागरावरही दिसतो. तापमान वाढल्याने काही प्रजातींचे स्थलांतर उत्तरेकडे होत आहे. वादळांची तीव्रता वाढल्याचेही निरीक्षणे नोंदवली गेली आहेत.

सागरी जीवन

अटलांटिक महासागरातील जैवविविधता उत्तर व दक्षिण भागांत वेगळी आहे. उत्तर भागात थंड पाण्याच्या प्रजातींचे प्रमाण जास्त असते, तर दक्षिण भागात उबदार पाण्याच्या प्रजाती आढळतात. प्रवाळ रीफ मुख्यतः कॅरिबियन भागात आहेत.

उत्तर अटलांटिकमधील खाद्यसाखळी प्लँक्टनवर आधारित आहे. व्हेल, डॉल्फिन व सील यांसारखे सस्तन प्राणी येथे मोठ्या संख्येने आढळतात. किनाऱ्यावरील आर्द्र प्रदेश स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी महत्त्वाचे विसाव्याचे ठिकाण आहेत.

अतिमासेमारीमुळे अनेक मासे प्रजातींची संख्या घटली आहे. मासेमारीचे नियम व कोटा यांद्वारे व्यवस्थापन करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

बेटे आणि किनारे

अटलांटिक महासागरात ब्रिटन, आयर्लंड, आइसलंड, कॅनरी बेटे, अझोर्स व केप व्हर्दे यांसारखी महत्त्वाची बेटे आहेत. आइसलंड हे ज्वालामुखीय बेट असून तेथे भूउष्णता उर्जेचा मोठ्या प्रमाणात वापर होतो.

किनाऱ्यावरील भागांत वाळूचे किनारे, खाड्या व आर्द्र प्रदेश आढळतात. उत्तर अमेरिकेच्या पूर्व किनाऱ्यावर मोठ्या खाड्या व बंदरे आहेत.

व्यापार व बंदरे

रॉटरडॅम, हॅम्बर्ग, अँटवर्प, न्यू यॉर्क व ह्यूस्टन ही जगातील महत्त्वाची बंदरे या महासागराच्या किनाऱ्यावर आहेत. या बंदरांमधून तेल, धान्य, वाहने व कंटेनर मालाची वाहतूक होते.

पनामा कालव्यामुळे अटलांटिकचा प्रशांत महासागराशी थेट संबंध आला आहे. यामुळे अमेरिकेच्या दोन्ही किनाऱ्यांमधील वाहतूक मोठ्या प्रमाणात सुलभ झाली.

हवामान

अटलांटिक महासागरात उष्ण कटिबंधीय चक्रीवादळे तयार होतात आणि ती अमेरिकेच्या व कॅरिबियनच्या किनाऱ्यावर मोठे नुकसान करतात. या वादळांचा हंगाम सर्वसाधारणपणे उन्हाळ्यात व शरदऋतूत असतो.

उत्तर भागात हिवाळ्यात तीव्र वादळे व मोठ्या लाटा उठतात. हवामान बदलामुळे वादळांची तीव्रता वाढल्याचे अभ्यास सांगतात.

खोली आणि तळरचना

अटलांटिक महासागराच्या तळात अनेक खोरे व कटक आहेत. पोर्तो रिको खंदक हा या महासागरातील सर्वात खोल भागांपैकी एक मानला जातो. उत्तर भागातील खोरे दक्षिण भागापेक्षा अधिक खोल आहेत.

महासागराच्या तळातील गाळातून भूतकाळातील हवामानाची माहिती मिळते. संशोधक गाळाच्या नमुन्यांचा अभ्यास करून लाखो वर्षांच्या बदलांचा मागोवा घेतात.

संशोधन

मध्य-अटलांटिक कटकाच्या शोधामुळे सागरी तळ विस्ताराचा सिद्धांत मांडला गेला आणि खंडांच्या हालचालीविषयीचे ज्ञान बळकट झाले. विसाव्या शतकाच्या मध्यात झालेल्या सर्वेक्षणांनी हा कटक नकाशांवर आणला.

आज महासागराच्या तापमान, खारटपणा व प्रवाहांचा अभ्यास उपग्रह व स्वयंचलित उपकरणांद्वारे केला जातो. या माहितीचा उपयोग हवामान अंदाज व मासेमारी व्यवस्थापनासाठी केला जातो.

किनारी वस्ती

अटलांटिक महासागराच्या किनाऱ्यावर जगातील अनेक मोठी शहरे वसलेली आहेत. लंडन, लिस्बन, लागोस, रिओ दी जानेरो, बोस्टन व मायामी ही त्यांपैकी काही उदाहरणे आहेत. या शहरांची वाढ जलवाहतुकीशी जवळून जोडलेली आहे.

किनाऱ्यावरील वाढत्या बांधकामामुळे आर्द्र प्रदेश व वाळूच्या टेकड्यांचे क्षेत्र घटत आहे. समुद्रपातळी व वादळांची तीव्रता वाढल्यास किनाऱ्यावरील शहरांना धोका निर्माण होतो. अनेक देशांनी किनार संरक्षणाचे उपाय सुरू केले आहेत.

संदर्भ

1. नोआ — अटलांटिक महासागराचे क्षेत्रफळ
2. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — अटलांटिक महासागर
3. युनेस्को — मध्य-अटलांटिक कटक
4. नोआ — महासागरी प्रवाह

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६