इजिप्त

इजिप्त हा उत्तर आफ्रिकेतील एक प्राचीन देश आहे ज्याची संस्कृती हजारो वर्षे जुनी आहे. देशाचे क्षेत्रफळ सुमारे १० लाख चौरस किलोमीटर असून त्यातील बराचसा भाग वाळवंटी आहे. इजिप्तची राजधानी कैरो असून लोकसंख्या सुमारे ११ कोटी आहे. देशाची लोकसंख्या नाईल नदीच्या काठावर व त्याच्या त्रिभुज प्रदेशात घनदाटपणे केंद्रित आहे. चलन इजिप्शियन पाउंड असून अधिकृत भाषा अरबी आहे. जगातील सात आश्चर्यांपैकी उरलेले एकमेव आश्चर्य याच देशात आहे. स्वेज कालव्यामुळे जागतिक सागरी व्यापारात इजिप्तला महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे.

माहिती

इजिप्त हे प्रजासत्ताक असून राष्ट्राध्यक्षांकडे मोठे कार्यकारी अधिकार असतात. देशातील संसद दोन सभागृहांत विभागलेली आहे आणि न्यायव्यवस्था कायद्याच्या आधारे कार्य करते. प्रशासनासाठी देश अनेक गव्हर्नरेटमध्ये विभागलेला आहे. लोकसंख्येचा मोठा भाग शहरी भागांत व नाईल खोऱ्यात राहतो, तर पश्चिमेकडील वाळवंटात लोकसंख्या अत्यंत विरळ आहे. देशाची अर्थव्यवस्था पर्यटन, स्वेज कालव्याचे उत्पन्न, तेल व वायू आणि परदेशात काम करणाऱ्या नागरिकांच्या पाठवण्यांवर अवलंबून आहे. देशाच्या पूर्वेस सिनाई द्वीपकल्प असून तेथील किनारपट्टी लाल समुद्राकडे जाते.

बाब	तपशील
राजधानी	कैरो
अधिकृत भाषा	अरबी
चलन	इजिप्शियन पाउंड
क्षेत्रफळ	सुमारे १० लाख चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे ११ कोटी
प्रमुख नदी	नाईल
प्रमुख बंदरे	अलेक्झांड्रिया, पोर्ट सैद

नाईल नदी

नाईल नदी इजिप्तच्या जीवनाचा आधार मानली जाते आणि ती देशातील जवळपास संपूर्ण शेतीला पाणी पुरवते. नदीच्या वार्षिक पुरामुळे गाळाची सुपीक थर जमिनीवर येत असे आणि त्यामुळे किनाऱ्यावरील शेती फुलत असे. आस्वान येथील उच्च धरण बांधल्यानंतर पुराचे प्रमाण नियंत्रित झाले आणि वीजनिर्मितीची क्षमता वाढली. या धरणामुळे मोठे सरोवर तयार झाले असून त्याचा उपयोग सिंचन व मत्स्यव्यवसायासाठी होतो. नाईलच्या खोऱ्यातील जमीन अत्यंत सुपीक असल्याने कापूस, ऊस, तांदूळ व भाज्यांची लागवड मोठ्या प्रमाणात होते. पाण्याचे वाटप व शेजारी देशांशी असलेले जलवाटपाचे करार हे कायम संवेदनशील विषय राहिले आहेत. नदीच्या काठावरील शहरे व गावे एकमेकांशी जवळ असल्याने तेथे रहदारी व व्यापार घनिष्ठ आहे.

प्राचीन संस्कृती

इजिप्तमधील संस्कृतीची सुरुवात नाईलच्या काठी झाली आणि सुमारे पाच हजार वर्षांपूर्वी एकत्रित राज्याची स्थापना झाली असे मानले जाते. येथे लेखनपद्धती, दिनदर्शिका, वैद्यकशास्त्र आणि गणित या क्षेत्रांत लवकर प्रगती झाली. राजे-राण्यांच्या समाधी व देऊळांच्या बांधणीतून स्थापत्यकलेची उच्च पातळी दिसून येते. ममीकरणाची पद्धत आणि मृत्यूनंतरच्या जीवनाविषयीच्या कल्पना यांनी धार्मिक जीवन घडवले. हायरोग्लिफिक लिपी शतकानुशतके उलगडता आली नव्हती, मात्र १९ व्या शतकात रोझेटा स्टोनच्या आधारे ती वाचता आली. या शोधामुळे इजिप्तच्या इतिहासाचे नवे दालन उघडले. प्राचीन काळातील कागदपत्रे व शिलालेख यांतील नोंदींमुळे करप्रणाली, शेती व व्यापार यांविषयीची माहिती उपलब्ध होते.

पिरॅमिड

गिझा येथील पिरॅमिड ही इजिप्तची सर्वात ओळखली जाणारी प्रतीके आहेत. या पिरॅमिडची बांधणी हजारो कामगारांच्या कष्टाने व नियोजनाने झाली आणि त्यासाठी मोठ्या दगडांची वाहतूक करावी लागली. सर्वात मोठा पिरॅमिड अनेक शतके जगातील सर्वात उंच मानवनिर्मित रचना मानला जात असे. पिरॅमिडजवळील स्फिंक्सची प्रतिमा आजही संशोधकांच्या अभ्यासाचा विषय आहे. पिरॅमिड परिसर व दक्षिणेकडील प्राचीन देऊळे युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट आहेत. ही स्थळे पर्यटनातून मोठे उत्पन्न मिळवून देतात आणि त्यांच्या संरक्षणासाठी सतत प्रयत्न केले जातात. संशोधनासाठी नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर वाढत असून पुरातत्त्व खात्याकडून नियमित उत्खनन सुरू असते.

इस्लामी काळ

७ व्या शतकात अरब सैन्यांनी इजिप्त जिंकले आणि त्यानंतर देशाचे धार्मिक व सांस्कृतिक स्वरूप बदलले. कैरो शहर इस्लामी जगतातील महत्त्वाचे शिक्षण व व्यापार केंद्र बनले आणि तेथे मशिदी व मदरसे उभारले गेले. पुढील शतकांत विविध राजवटींनी देशावर राज्य केले आणि स्थापत्यकलेत आपली छाप सोडली. १९ व्या शतकात मुहम्मद अली यांनी आधुनिक सैन्य व प्रशासन उभारले आणि शेती व शिक्षणात सुधारणा केल्या. १८८२ नंतर ब्रिटनचा प्रभाव वाढला आणि २० व्या शतकाच्या मध्यात देश स्वतंत्र झाला. १९५२ च्या क्रांतीनंतर प्रजासत्ताक व्यवस्था स्थापन झाली. त्यानंतरच्या काळात शेतीसुधारणा, उद्योगांचे राष्ट्रीयीकरण आणि सामाजिक सेवांचा विस्तार यांवर भर देण्यात आला.

स्वेज कालवा

स्वेज कालवा १८६९ मध्ये वाहतुकीसाठी उघडला आणि त्यामुळे युरोप व आशिया यांमधील सागरी अंतर मोठ्या प्रमाणात कमी झाले. हा कालवा भूमध्य समुद्राला लाल समुद्राशी जोडतो आणि युरोप ते आशिया जाणाऱ्या जहाजांना आफ्रिकेभोवतीचा लांबचा मार्ग टाळण्याची सोय देतो. १९५६ मध्ये कालव्याचे राष्ट्रीयीकरण झाले आणि त्यावरून आंतरराष्ट्रीय तणाव निर्माण झाला. कालव्याच्या देखभालीतून व जहाजांकडून घेतल्या जाणाऱ्या शुल्कातून देशाला मोठे परकीय चलन मिळते. काही काळापूर्वी कालव्यात अडकलेल्या मोठ्या जहाजामुळे जागतिक व्यापारावर परिणाम झाला होता, ज्यामुळे या मार्गाचे महत्त्व अधिक स्पष्ट झाले.

अर्थव्यवस्था

इजिप्तच्या अर्थव्यवस्थेत पर्यटनाचा मोठा वाटा आहे. प्राचीन स्थळे, संग्रहालये आणि लाल समुद्राकिनारी रिसॉर्ट्स पर्यटकांना आकर्षित करतात. तेल व नैसर्गिक वायू उत्पादन, कापूस व कापड उद्योग आणि स्वेज कालव्याचे उत्पन्न हे इतर महत्त्वाचे भाग आहेत. परदेशात काम करणाऱ्या इजिप्शियन नागरिकांच्या पाठवण्या अनेक कुटुंबांना आधार देतात. अन्नधान्याची आयात मोठी असल्याने जागतिक किमतींतील बदलांचा परिणाम जलद होतो. चलनाचे मूल्य घसरणे आणि महागाई हे अलिकडच्या काळातील मोठे आर्थिक मुद्दे आहेत. पायाभूत प्रकल्प व नवीन शहरे उभारण्यासाठी मोठ्या गुंतवणुकीचे नियोजन सुरू आहे.

आव्हाने

इजिप्तसमोरील मोठे आव्हान पाण्याची उपलब्धता हे आहे. वरच्या दिशेने बांधल्या जाणाऱ्या धरणांमुळे नाईलच्या प्रवाहात होणारा बदल चिंतेचा विषय आहे. लोकसंख्या वाढीमुळे शेतीयोग्य जमीन व निवासस्थानांवर ताण येत आहे आणि शहरांमध्ये अनौपचारिक वसाहती वाढत आहेत. अन्न व इंधन अनुदानामुळे सरकारवरील खर्च वाढतो आणि त्यामुळे आर्थिक सुधारणांचा वेग मर्यादित होतो. शिक्षण व कौशल्यविकासातील तफावत दूर करून तरुणांसाठी रोजगार निर्माण करणे हेही मोठे आव्हान आहे. हवामान बदलामुळे किनारपट्टीवरील भाग व शेतीवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार करावा लागतो. औद्योगिक विकास व शहरी विस्तार यांना पाण्याच्या उपलब्धतेशी जुळवून घ्यावे लागते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६