द्रोणाचार्य पुरस्कार

द्रोणाचार्य पुरस्कार भारत सरकारच्या युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालयाकडून दिला जातो. हा पुरस्कार १९८५ मध्ये सुरू झाला. तो उत्कृष्ट क्रीडा प्रशिक्षकांना (कोच) दिला जातो. महाभारतातील गुरू द्रोणाचार्य यांच्या नावावर हा पुरस्कार आहे. ज्या प्रशिक्षकांनी खेळाडूंना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर यश मिळवून दिले, त्यांचा यात गौरव होतो. पुरस्कार दोन श्रेणींत दिला जातो.

माहिती

तपशील	माहिती
पुरस्काराचे नाव	द्रोणाचार्य पुरस्कार
सुरुवात	१९८५
देणारे	युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय
कोणासाठी	उत्कृष्ट क्रीडा प्रशिक्षकांसाठी
श्रेणी	नियमित व आयुष्यभराचे योगदान
वार्षिक संख्या	साधारण ५ (त्यात २ आयुष्यभराच्या योगदानासाठी)
नियमित श्रेणीची रक्कम	१० लाख रुपये
आयुष्यभर श्रेणीची रक्कम	१५ लाख रुपये
इतर वस्तू	गुरू द्रोणाचार्यांची मूर्ती, प्रमाणपत्र, औपचारिक पोशाख
नियमित श्रेणीचा कालावधी	मागील ४ वर्षांतील कामगिरी
आयुष्यभर श्रेणीचा कालावधी	२० वर्षे किंवा अधिक
कोण देतो	भारताचे राष्ट्रपती
समारंभाचा दिवस	२९ ऑगस्ट

२९ ऑगस्ट हा हॉकीपटू मेजर ध्यानचंद यांचा जन्मदिवस आहे. तो देशभर 'राष्ट्रीय क्रीडा दिन' म्हणून पाळला जातो. याच दिवशी क्रीडा क्षेत्रातील सर्व राष्ट्रीय पुरस्कार दिले जातात. ऑलिम्पिक किंवा राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धा असलेल्या वर्षी तारीख बदलू शकते.

कोण पात्र

हा पुरस्कार अशा प्रशिक्षकांना मिळतो ज्यांनी ग्रासरूट, विकास किंवा उच्च स्तरावर काम केले आहे. प्रशिक्षक पूर्णवेळ असेल किंवा अर्धवेळ, याचे बंधन नाही.

नियमित श्रेणीसाठी प्रशिक्षकाने मागील चार वर्षांत उल्लेखनीय कामगिरी केलेली असावी. ऑलिम्पिक, राष्ट्रकुल किंवा आशियाई क्रीडा स्पर्धा असलेल्या वर्षी त्या स्पर्धांच्या समाप्तीपर्यंतची कामगिरी विचारात घेतली जाते.

आयुष्यभराच्या योगदानाच्या श्रेणीसाठी वीस वर्षे किंवा अधिक काळाचे प्रशिक्षण अनुभव पाहिले जातात. ग्रासरूट किंवा विकास स्तरावरील प्रशिक्षकाने या काळात एका खेळाडूसोबत पाच वर्षांपेक्षा जास्त काळ काम केलेले असावे.

कोणत्या खेळांचा समावेश

पुरस्कार ऑलिम्पिक खेळांसाठी दिला जातो. भारत सरकारने मान्यता दिलेल्या ऑलिम्पिकेतर खेळांसाठीही तो मिळू शकतो.

देशी खेळ आणि क्रिकेटसाठीही पुरस्काराची तरतूद आहे. क्रिकेटसाठी कोणतेही राष्ट्रीय क्रीडा संघटन सरकारकडून मान्यताप्राप्त नाही. त्यामुळे त्या खेळासाठी निवड समिती कामगिरीच्या आधारे शिफारस करते.

निवड कशी होते

मंत्रालय जानेवारी-फेब्रुवारीत शिफारशी मागवते. राष्ट्रीय क्रीडा संघटना, भारतीय ऑलिम्पिक संघटना आणि राज्य सरकारे नावे पाठवतात.

प्रत्येक संस्था एका वर्षी जास्तीत जास्त दोन नावे पाठवू शकते. माजी पुरस्कारविजेतेही एक प्रशिक्षकाची शिफारस करू शकतात.

प्राप्त अर्ज क्रीडा प्राधिकरणाकडे पडताळणीसाठी जातात. तेथून कामगिरीची खात्री केली जाते. त्यानंतर छाननी समिती अर्ज तपासते.

अंतिम निवड सरकारने नेमलेली निवड समिती करते. समिती ८० टक्के वजन आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांतील पदकांना देते. उर्वरित २० टक्के वजन प्रशिक्षकाच्या प्रोफाइल आणि स्पर्धेच्या दर्जाला दिले जाते.

नियम व अटी

एका खेळात दोनपेक्षा जास्त प्रशिक्षकांचा विचार केला जात नाही. एका वर्षी साधारण पाचपेक्षा जास्त पुरस्कार दिले जात नाहीत.

डोपिंगमध्ये दोषी आढळलेला प्रशिक्षक शिक्षेचा कालावधी संपल्यावरच पात्र ठरतो. त्या काळातील कामगिरी विचारात घेतली जात नाही.

ज्यांना ध्यानचंद पुरस्कार किंवा अर्जुन पुरस्कार (आयुष्यभर) मिळाला आहे, त्यांना द्रोणाचार्य पुरस्कारासाठी अर्ज करता येत नाही.

महत्त्व

प्रशिक्षकांचे काम पडद्यामागे असते. हा पुरस्कार त्यांच्या योगदानाला राष्ट्रीय मान्यता देतो.

पुरस्कारामुळे प्रशिक्षकांना अधिक संधी मिळतात. खेळाडूंना चांगले प्रशिक्षण देण्यासाठी प्रोत्साहन वाढते.

पुरस्काराची रक्कम व स्वरूप

नियमित श्रेणीतील पुरस्काराला १० लाख रुपये मिळतात. आयुष्यभराच्या योगदानाच्या श्रेणीला १५ लाख रुपये दिले जातात.

दोन्ही श्रेणींत गुरू द्रोणाचार्यांची मूर्ती, प्रमाणपत्र आणि औपचारिक पोशाख दिला जातो. मूर्ती हेच या पुरस्काराचे खास चिन्ह आहे.

पुरस्कार सहसा राष्ट्रपतींच्या हस्ते दिला जातो. समारंभ राष्ट्रपती भवनात होतो.

प्रशिक्षकांचे महत्त्व

खेळाडूच्या यशात प्रशिक्षकाचा वाटा मोठा असतो. तंत्र, तंदुरुस्ती आणि मानसिक तयारी या सर्वांची जबाबदारी प्रशिक्षकावर असते.

प्रशिक्षक अनेक वर्षे एका खेळाडूसोबत काम करतो. त्याचे यश पडद्यामागे राहते. हा पुरस्कार त्या कामाला दृश्यता देतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुरस्कार कोण देते? युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय.

किती पुरस्कार मिळतात? साधारण पाच, त्यात दोन आयुष्यभराच्या योगदानासाठी.

रक्कम किती आहे? नियमित श्रेणी १० लाख, आयुष्यभर श्रेणी १५ लाख रुपये.

खेळाडू हा पुरस्कार घेऊ शकतो का? नाही. हा पुरस्कार केवळ प्रशिक्षकांसाठी आहे.

प्रशिक्षणाचे टप्पे

प्रशिक्षकाचे काम तीन टप्प्यांत विभागले जाते. पहिला टप्पा ग्रासरूट म्हणजेच पायाभूत स्तर. येथे लहान मुलांना खेळाची ओळख करून दिली जाते.

दुसरा टप्पा विकास स्तराचा. येथे खेळाडूची तंत्रे सुधारली जातात. तिसरा टप्पा उच्च स्तराचा, जिथे आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांसाठी तयारी होते.

प्रशिक्षक कोणत्या टप्प्यावर काम करतो, हे अर्जात नमूद करावे लागते. त्यामुळे कामगिरीचे मूल्यांकन सोपे होते.

काही वेळा एका खेळाडूच्या यशाचा दावा दोन प्रशिक्षक करतात. अशा वेळी मंत्रालय खेळाडूकडून शपथपत्र मागवू शकते.

पुरस्कार जाहीर होण्याची पद्धत

शिफारशींची छाननी झाल्यावर नावे जाहीर होतात. यादी सहसा ऑगस्टमध्ये प्रसिद्ध होते.

पुरस्कार सोहळा २९ ऑगस्टला राष्ट्रपती भवनात होतो. त्याच दिवशी अर्जुन, ध्यानचंद, खेलरत्न आणि तेनसिंग नोर्गे पुरस्कारही दिले जातात.

सोहळ्याला क्रीडा मंत्री आणि मंत्रालयाचे वरिष्ठ अधिकारी उपस्थित असतात. सोहळ्याचे थेट प्रक्षेपणही होते.

इतर क्रीडा पुरस्कारांशी तुलना

अर्जुन पुरस्कार खेळाडूंना दिला जातो. द्रोणाचार्य पुरस्कार प्रशिक्षकांना दिला जातो. खेलरत्न पुरस्कार सर्वोच्च कामगिरीसाठी असतो.

ध्यानचंद पुरस्कार आयुष्यभराच्या योगदानासाठी होता. २०२४ मध्ये त्याचे नाव बदलून अर्जुन पुरस्कार (आयुष्यभर) असे करण्यात आले.

सर्व पुरस्कार एकाच दिवशी दिले जातात. त्यामुळे २९ ऑगस्ट हा क्रीडा क्षेत्रासाठी महत्त्वाचा दिवस ठरतो.

पुरस्काराचे महत्त्व

प्रशिक्षकांचे काम बहुतेक वेळा दुर्लक्षित राहते. हा पुरस्कार त्यांच्या योगदानाला योग्य स्थान देतो.

पुरस्कारामुळे प्रशिक्षकांना क्रीडा संघटनांमध्ये आणि प्रशिक्षण केंद्रांमध्ये अधिक संधी मिळतात.

तरुण प्रशिक्षकांना हा सन्मान मिळवण्याची प्रेरणा मिळते. त्यामुळे प्रशिक्षणाचा दर्जा सुधारतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६