धूमकेतू

धूमकेतू हा बर्फ, धूळ आणि खडक यांनी बनलेला लहान खगोलीय पिंड आहे. सूर्याजवळ आल्यावर त्यातील बर्फ वायू होऊन धूमकेतूभोवती तेजस्वी आवरण तयार होते. या आवरणाला कोमा असे म्हणतात आणि त्यातून शेपटी बाहेर पसरते. धूमकेतूंचा उगम सूर्यमालेच्या बाह्य भागातील बर्फाळ प्रदेशांत होतो. सर्वांत प्रसिद्ध धूमकेतू म्हणजे हॅली, जो सुमारे ७६ वर्षांनी पुन्हा दिसतो. अनेक धूमकेतूंच्या मार्गातून पृथ्वी जाताना उल्कावर्षाव दिसतात. आज अंतराळ यानांद्वारे धूमकेतूंचा थेट अभ्यास केला जातो.

माहिती

धूमकेतूचा घन भाग म्हणजे केंद्रक. तो बहुतेक वेळा काही किलोमीटर आकाराचा असतो आणि त्यात पाण्याचे बर्फ, कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन व धूळ यांचे मिश्रण असते. केंद्रकाला बऱ्याचदा घाणयुक्त बर्फाचा गोळा असे म्हटले जाते.

धूमकेतू सूर्यापासून दूर असताना जवळपास निष्क्रिय राहतो. सूर्याजवळ आल्यावर उष्णतेमुळे बर्फ वायू होऊ लागतो आणि केंद्रकाभोवती धुळीचे व वायूंचे ढग तयार होतात. याच काळात धूमकेतू पृथ्वीवरून दिसू लागतो.

शेपटी

धूमकेतूच्या दोन शेपट्या असतात. धुळीची शेपटी वाकडी असते आणि ती धूमकेतूच्या मार्गाच्या दिशेने मागे राहते. वायूंची किंवा आयनांची शेपटी सरळ असते आणि ती सूर्याच्या विरुद्ध दिशेने पसरते.

शेपटीची लांबी लाखो किलोमीटरपर्यंत असू शकते, पण त्यातील पदार्थाची घनता अतिशय कमी असते. शेपटी सूर्याच्या वाऱ्यांमुळे व प्रकाशाच्या दाबामुळे तयार होते.

कक्षा

काही धूमकेतू सूर्याभोवती कमी काळात प्रदक्षिणा करतात, तर काहींना हजारो वर्षे लागतात. कमी कालावधीचे धूमकेतू कायपर पट्ट्यातून येतात, असे मानले जाते. दीर्घ कालावधीचे धूमकेतू सूर्यमालेच्या अतिदूरच्या ओर्ट ढगातून येतात.

धूमकेतूची कक्षा बहुतेक वेळा लंबवर्तुळाकार असते. प्रत्येक प्रदक्षिणेत त्याचा काही भाग वायू होऊन नाहीसा होतो, त्यामुळे धूमकेतू हळूहळू क्षीण होतो.

हॅली

हॅली धूमकेतूचा कालावधी सरासरी सुमारे ७६ वर्षे आहे. तो १९८६ मध्ये पृथ्वीवरून दिसला होता आणि पुढील वेळी २०६१ मध्ये दिसणार आहे. त्याची कक्षा उलट दिशेने असून सूर्याभोवतीचा मार्ग नेपच्यूनच्या पुढेही जातो.

१९८६ च्या भेटीत अनेक देशांच्या यानांनी हॅलीजवळून उड्डाण केले. या मोहिमांनी प्रथमच धूमकेतूच्या केंद्रकाची जवळची चित्रे दिली. केंद्रक गुळगुळीत नसून खडबडीत व गडद असल्याचे दिसले.

उल्कावर्षाव

धूमकेतूच्या मार्गावर मागे राहिलेल्या धुळीच्या कणांतून पृथ्वी जाते तेव्हा उल्कावर्षाव दिसतो. हे कण वातावरणात घासले जाऊन तेजस्वी रेषा तयार करतात. अशा वर्षावांची वेळ दरवर्षी जवळपास सारखीच असते.

काही प्रसिद्ध उल्कावर्षाव विशिष्ट धूमकेतूंशी जोडलेले आहेत. उल्कावर्षावांच्या निरीक्षणांवरून धूमकेतूंच्या मार्गांचा अभ्यास करता येतो.

संशोधन

१९८० च्या दशकापासून धूमकेतूंच्या थेट अभ्यासासाठी अनेक मोहिमा झाल्या. युरोपियन अंतराळ संस्थेचे रोसेटा यान २०१४ मध्ये चुर्युमोव्ह-गेरासिमेन्को धूमकेतूजवळ पोहोचले आणि त्याने फिले हे उतरण यान पृष्ठभागावर सोडले.

या मोहिमेने धूमकेतूच्या केंद्रकाची रचना, पृष्ठभागावरील बदल आणि वायूंचे उत्सर्जन यांचा सविस्तर अभ्यास केला. नासाच्या स्टारडस्ट मोहिमेने धूमकेतूच्या धुळीचे नमुने पृथ्वीवर आणले होते.

केंद्रक, निरीक्षण व धोके

धूमकेतू सूर्यमालेच्या निर्मितीच्या वेळचे जुने पदार्थ जतन करून ठेवतात, असे मानले जाते. त्यांच्या अभ्यासातून पृथ्वीवर पाणी व सेंद्रिय रसायनांचा प्रवेश कसा झाला, याचा शोध घेतला जातो. हा प्रश्न जीवनाच्या उत्पत्तीशी निगडित असल्याने धूमकेतूंचे संशोधन महत्त्वाचे ठरते.

धूमकेतूचे केंद्रक बहुतेक वेळा अनियमित आकाराचे असते. त्याचा पृष्ठभाग गडद रंगाचा असतो, कारण त्यावर धूळ व कार्बनयुक्त पदार्थांचा थर असतो. काही केंद्रकांवर खड्डे, कडे व सपाट भाग आढळले आहेत.

केंद्रकाची घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी असते, म्हणजे तो सच्छिद्र असतो. यावरून तो अनेक लहान तुकड्यांच्या जमावाने बनला असावा, असे काही संशोधक मानतात.

पृथ्वीवरील पाणी धूमकेतूंनी आणले असावे, असा एक सिद्धांत आहे. मात्र अभ्यासांत असे दिसले की अनेक धूमकेतूंमधील पाण्याची रचना पृथ्वीवरील पाण्यापेक्षा वेगळी आहे. त्यामुळे हा प्रश्न अजून निर्णायकपणे सुटलेला नाही.

प्राचीन काळापासून धूमकेतू आकाशात दिसत आले आहेत आणि त्यांची नोंद अनेक संस्कृतींतील ग्रंथांत आढळते. हॅली धूमकेतूचा मागोवा अनेक शतकांच्या नोंदींवरून घेता येतो. या नोंदींच्या आधारेच त्याचा कालावधी ठरवण्यात आला.

दरवर्षी ऑगस्टमध्ये दिसणारा उल्कावर्षाव स्विफ्ट-टटल धूमकेतूशी जोडलेला आहे. डिसेंबरमधील एक उल्कावर्षाव ३२०० फेथॉन या पिंडाशी संबंधित मानला जातो. या वर्षावांचे निरीक्षण सामान्य लोकांनाही करता येते.

धूमकेतूंच्या कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेला छेदत असल्यास टक्करीची शक्यता निर्माण होते. अशा पिंडांचा मागोवा घेण्यासाठी जगभरातील वेधशाळा एकत्र काम करतात. मोठ्या पिंडाचा मार्ग बदलण्यासाठी संशोधन सुरू आहे.

कमी कालावधीचे धूमकेतू २०० वर्षांपेक्षा कमी काळात सूर्याभोवती प्रदक्षिणा करतात. हे प्रामुख्याने कायपर पट्ट्यातून येतात आणि त्यांच्या कक्षा सूर्यमालेच्या समतलाजवळ असतात. दीर्घ कालावधीच्या धूमकेतूंना हजारो वर्षे लागतात आणि ते ओर्ट ढगातून येतात.

धूमकेतू किती तेजस्वी दिसेल, हे आधीच सांगणे कठीण असते. काही धूमकेतू अपेक्षेपेक्षा अधिक तेजस्वी होतात, तर काही फसतात. याचे कारण म्हणजे केंद्रकातील बर्फाचे प्रमाण व सूर्याजवळचे वर्तन यांचा अंदाज लावणे अवघड असते.

धूमकेतूंचा अभ्यास सूर्यमालेच्या बाह्य भागातील पदार्थांची रचना समजण्यासाठी होतो. तेथील तापमान अतिशय कमी असल्याने तेथील पदार्थ जवळपास बदललेले नाहीत, असे मानले जाते. त्यामुळे धूमकेतू सूर्यमालेच्या इतिहासाचे जिवंत नमुने मानले जातात.

धूमकेतूची शेपटी सूर्याच्या जवळ जाताच वाढते आणि सूर्यापासून दूर जाताच आकुंचित होते. काही धूमकेतूंची शेपटी आकाशात अनेक अंशांपर्यंत पसरते. शेपटी पृथ्वीच्या दिशेने आल्यास ती आकाशात रुंद पट्ट्यासारखी दिसते.

बहुतेक धूमकेतूंचे केंद्रक काही किलोमीटरपेक्षा लहान असतात, तर काही मोठे असतात. केंद्रकाचा आकार व त्यातील बर्फाचे प्रमाण यावरच धूमकेतू किती काळ टिकेल हे ठरते.

धूमकेतूंच्या आगमनाची नोंद ऐतिहासिक काळात अनेक संस्कृतींनी ठेवली आहे. काही नोंदींमध्ये त्यांचे वर्णन आकाशातील तलवार किंवा केसांच्या रूपात केलेले आढळते. या नोंदींचा वापर करून आज जुन्या धूमकेतूंच्या कक्षा पुनर्रचित केल्या जातात.

धूमकेतूंच्या अभ्यासासाठी भविष्यात नव्या मोहिमांची चर्चा सुरू आहे. या मोहिमा धूमकेतूच्या केंद्रकावर उतरून नमुने गोळा करण्याचा प्रयत्न करू शकतात.

संदर्भ

1. नासा — हॅली धूमकेतू
2. नासा — धूमकेतूंविषयीची माहिती
3. युरोपियन अंतराळ संस्था — रोसेटा मोहीम
4. नासा — धूमकेतू तथ्यपत्र

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६