सिंधू नदी

सिंधू नदी ही आशियातील प्रमुख सीमापार नदी असून ती तिबेटच्या उंच पठारावरून उगम पावते. ती सुमारे ३,१८० किलोमीटर वाहत अरबी समुद्राला मिळते, तर काही स्रोत २,८८० किलोमीटरचा आकडाही वापरतात. नदीचे खोरे सुमारे ११,२०,००० चौरस किलोमीटर इतके असून त्यात चीन, भारत, पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानचे भाग समाविष्ट आहेत. ती तिबेटमध्ये सेंगे झांगबो नावाने सुरू होते आणि लडाखमधून वायव्येकडे वाहते. त्यानंतर नंगा पर्वताभोवती वळसा घालून ती पाकिस्तानमधील खैबर पख्तूनख्वा, पंजाब आणि सिंध प्रांतांतून दक्षिणेकडे वाहते. कराचीजवळ ती अरबी समुद्रात विसावते. हजारो वर्षे ही नदी शेती, वसाहती आणि व्यापाराचे केंद्र राहिली आहे.

माहिती

सिंधूचा उगम तिबेटमधील कैलास पर्वताजवळील भागात मानला जातो. येथे नदी उंच, थंड आणि कोरड्या प्रदेशातून वाहते.

नदीच्या वरच्या भागात अनेक हिमनद्या तिला पाणी पुरवतात. श्योक, शिगर आणि गिलगिट या नद्या बर्फ वितळलेले पाणी घेऊन येतात.

लडाखमध्ये नदी खोल दऱ्यांतून वाहते आणि तेथे तिचा प्रवाह वेगवान असतो. या भागात नदीच्या काठी लेह आणि खालसारखी शहरे वसलेली आहेत.

पंजाबच्या मैदानात आल्यावर नदीचा वेग कमी होतो आणि ती अनेक शाखांमध्ये विभागली जाते. या भागात नदीच्या काठी मोठे शहर व शेतजमिनी आहेत.

सिंध प्रांतात नदी अतिशय हळू वाहते आणि तेथे मोठ्या प्रमाणात गाळ साचतो. कराचीजवळ ती मोठा त्रिभुज प्रदेश तयार करते.

नदीला पाणी दोन स्रोतांकडून मिळते. उन्हाळ्यात हिमनद्या वितळल्याने आणि पावसाळ्यात मान्सूनच्या पावसामुळे नदी भरते. यामुळे वर्षातून दोन वेळा पातळी वाढते.

उगम आणि प्रवाह

नदीचा उगमस्थानाबाबत विद्वानांमध्ये काही मतभेद आहेत. पारंपरिक उगम कैलासजवळील एका झऱ्याला मानला जातो.

झांस्कर नदी ही लडाखमधील प्रमुख सहप्रवाह असून तिचा प्रवाह संगमापूर्वी सिंधूपेक्षाही मोठा असतो. यामुळे उगमाची व्याख्या कशी करावी याबाबत संशोधकांत मतभेद आहेत.

नदी लडाखमधून वाहताना जगातील सर्वात खोल नदीखिंडींपैकी एक तयार करते. नंगा पर्वताजवळची ही खिंड सुमारे ४,५०० ते ५,२०० मीटर खोल मानली जाते.

पाकिस्तानात प्रवेश केल्यावर नदी तारबेला येथे धरणामुळे अडवली जाते. त्यानंतर ती पंजाबच्या सपाट मैदानात येते.

पंजाबमध्ये झेलम, चिनाब, रावी, बियास आणि सतलज या पाच नद्या येऊन मिळतात. या पाच नद्यांमुळेच या प्रदेशाला पंजाब म्हणजे पाच नद्यांची भूमी असे नाव मिळाले.

सर्व सहप्रवाह एकत्र आल्यावर तयार होणाऱ्या पंजनाद नदीमुळे सिंधूचे पाणी मोठ्या प्रमाणात वाढते. त्यानंतर नदी सिंध प्रांतातून वाहत समुद्राकडे जाते.

सिंधू संस्कृती

सिंधू खोर्‍यात जगातील सर्वात जुन्या नागरी संस्कृतींपैकी एक फुलली. मोहेंजोदारो आणि हरप्पा ही या संस्कृतीची प्रमुख केंद्रे होती.

या संस्कृतीत नियोजित शहरे, विटांची घरे, पाण्याची नाली आणि मोठे स्नानगृह होते. शेती, हस्तकला आणि दूरच्या प्रदेशांशी व्यापार हे त्यांचे मुख्य उद्योग होते.

सिंधू खोर्‍यातील लोक गहू, जव आणि कापूस पिकवत असत. नदीच्या हंगामी पुरांवर त्यांची शेती अवलंबून होती.

या संस्कृतीचा ऱ्हास कसा झाला याबाबत एकमत नाही.

मोहेंजोदारो हे जागतिक वारसा स्थळ म्हणून जाहीर झाले आहे. या संस्कृतीच्या लोकांचा मेसोपोटेमियासारख्या दूरच्या प्रदेशांशी व्यापार चालत असे. नदीच्या मार्गातील बदल, हवामानातील बदल आणि व्यापारातील घट ही कारणे सुचवली जातात.

सिंचन

सिंधू खोर्‍यातील सिंचन व्यवस्था जगातील सर्वात मोठ्या सिंचन प्रणालींपैकी एक मानली जाते. कालवे, बंधारे आणि पंप यांच्या माध्यमातून मोठ्या क्षेत्राला पाणी पुरवले जाते.

पाकिस्तानमध्ये सिंधू आणि तिच्या सहप्रवाहांवर अनेक मोठे कालवे बांधले गेले आहेत. यामुळे कोरड्या प्रदेशातही कापूस, गहू, तांदूळ आणि ऊस यांची शेती शक्य झाली.

भारतात पंजाब आणि हरियाणामध्येही या नद्यांच्या पाण्यावर मोठी सिंचन योजना उभारली आहे. कालव्यांमुळे या भागात हरितक्रांतीला हातभार लागला.

सिंचनामुळे जमिनीत क्षार साचण्याची समस्या निर्माण झाली आहे.

सुक्कुरसारखे मोठे बंधारे नदीवर बांधून कालव्यांना पाणी वळवले जाते. या बंधाऱ्यांमुळे सिंध प्रांतातील शेतीला वर्षभर पाणी मिळते. पाण्याचा निचरा सुधारण्यासाठी स्वतंत्र कालवे बांधले जात आहेत.

सिंधू जलसन्धि

१९ सप्टेंबर १९६० रोजी भारत आणि पाकिस्तान यांनी सिंधू जलसन्धिवर स्वाक्षरी केली. जागतिक बँकेच्या मध्यस्थीने झालेल्या या कराराने नद्यांचे पाणी दोन देशांत विभागले.

करारानुसार रावी, बियास आणि सतलज या पूर्वेकडील नद्यांचे पाणी भारताला मिळाले. सिंधू, झेलम आणि चिनाब या पश्चिमेकडील नद्यांचे बहुतेक पाणी पाकिस्तानला मिळाले.

कराराच्या अंमलबजावणीसाठी कायमस्वरूपी सिंधू आयोगाची स्थापना करण्यात आली. दोन्ही देशांचे एक-एक आयुक्त या आयोगात कार्यरत असतात.

कराराच्या अंमलबजावणीसाठी जागतिक बँकेच्या मदतीने मोठा निधी उभारण्यात आला. या निधीतून पाकिस्तानमध्ये कालवे व धरणे बांधली गेली आणि भारतानेही योगदान दिले.

२०२५ मध्ये भारताने या करारातील आपला सहभाग तात्पुरता स्थगित केल्याचे जाहीर केले. यामुळे या कराराच्या भवितव्याबाबत अनिश्चितता निर्माण झाली आहे.

धरणे आणि विद्युत

तारबेला धरण हे सिंधूवरील सर्वात मोठे धरण आहे. यामुळे सिंचनासाठी पाणी साठवले जाते आणि मोठ्या प्रमाणात वीजनिर्मिती होते.

भारतात लडाखमध्ये नदीवर जलविद्युत प्रकल्प उभारले जात आहेत. या प्रकल्पांमुळे दुर्गम भागात वीज पोहोचवण्यास मदत होईल.

धरणांमुळे नदीच्या गाळाच्या प्रवाहात बदल होतो. यामुळे खालच्या भागातील त्रिभुज प्रदेशावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

त्रिभुज प्रदेशात समुद्राच्या पाण्याचा शिरकाव वाढल्याने शेतजमीन खारट होत आहे. यामुळे स्थानिक लोकांना स्थलांतर करावे लागत असल्याचे अभ्यास सांगतात.

नदीवरील प्रकल्पांमुळे स्थानिक लोकांचे स्थलांतर होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पुनर्वसनाचे नियोजन आधीच करणे आवश्यक मानले जाते.

नदीच्या खोर्‍यात भूकंप आणि भूस्खलन यांचा धोका अधिक आहे. यामुळे मोठ्या प्रकल्पांच्या जागेची निवड करताना भूवैज्ञानिक अभ्यास केला जातो.

नदीच्या खोर्‍यातील हवामानातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र संस्था कार्यरत आहेत. या अभ्यासांमुळे पूर आणि दुष्काळाचे नियोजन सुधारण्यास मदत होते.

प्रमुख निर्देशक

संदर्भ

1. सिंधू नदी — एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका
2. सिंधू जलसन्धि १९६० — भारत सरकार जलशक्ती मंत्रालय
3. जागतिक बँक — सिंधू जलसन्धि माहितीपत्रक
4. युनेस्को — मोहेंजोदारो

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६