आयझॅक न्यूटन

आयझॅक न्यूटन हे इंग्लंडमधील गणितज्ञ आणि भौतिकशास्त्रज्ञ होते. त्यांचा जन्म १६४२ मध्ये लिंकनशायरमधील वूल्सथॉर्प या गावी झाला. त्यांनी गतीचे तीन नियम आणि सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत मांडला. या सिद्धांतांनी खगोलशास्त्र आणि यांत्रिकी यांना एकसंध गणितीय आधार दिला. १६८७ मध्ये प्रकाशित झालेला त्यांचा "प्रिन्सिपिया" हा ग्रंथ विज्ञानाच्या इतिहासातील सर्वात प्रभावशाली पुस्तकांपैकी एक मानला जातो. त्यांनी प्रकाशाच्या रंगांविषयी संशोधन केले आणि परावर्ती दुर्बिणीची रचना केली. त्यांच्या कार्यामुळे निसर्गाचे नियम गणिताच्या भाषेत मांडता येतात, ही कल्पना प्रस्थापित झाली. त्यांना १७०५ मध्ये नाइटची पदवी देण्यात आली.

माहिती

न्यूटन यांचा जन्म शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील त्यांच्या जन्मापूर्वीच निधन पावले होते. बालपणात त्यांना आईच्या पुनर्विवाहामुळे आजीकडे राहावे लागले. ग्रामीण भागातील शाळेत शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांना शेतीचे काम करण्यास सांगण्यात आले, परंतु त्यांची अभ्यासातील गती पाहून शाळेत परत पाठवण्यात आले. लहानपणी त्यांनी यंत्रणा आणि घड्याळे तयार करून पाहिली, असे त्यांच्या चरित्रकारांनी नोंदवले आहे.

१६६१ मध्ये ते केंब्रिजमधील ट्रिनिटी कॉलेजमध्ये दाखल झाले. तिथे त्यांनी गणित आणि नैसर्गिक तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास केला. १६६५ मध्ये पदवी घेतल्यानंतर प्लेगच्या साथीमुळे महाविद्यालय बंद पडले आणि ते गावी परतले.

तपशील	माहिती
जन्म	१६४२, वूल्सथॉर्प, इंग्लंड
निधन	१७२७, लंडन
शिक्षण	ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज
प्रमुख ग्रंथ	प्रिन्सिपिया, १६८७
प्रमुख योगदान	गतीचे नियम, गुरुत्वाकर्षण, प्रकाशशास्त्र
पद	लुकासियन गणिताचे प्राध्यापक, १६६९
पदवी	नाइट, १७०५

बालपण आणि शिक्षण

गावी परतल्यानंतरची दोन वर्षे न्यूटन यांच्या आयुष्यातील सर्वात सर्जनशील काळ मानली जातात. या काळात त्यांनी गणित, प्रकाशशास्त्र आणि गुरुत्वाकर्षण यांविषयी मूलभूत कल्पना मांडल्या. सफरचंद खाली पडल्याच्या निरीक्षणातून त्यांना गुरुत्वाकर्षणाची कल्पना सुचली, अशी एक लोकप्रिय कथा आहे, परंतु ती त्यांनी स्वतः नंतरच्या काळात सांगितली. या काळात त्यांनी आपल्या कल्पना प्रकाशित केल्या नाहीत, त्यामुळे इतर शास्त्रज्ञांना त्या उशिरा समजल्या.

१६६७ मध्ये ते पुन्हा केंब्रिजला गेले आणि १६६९ मध्ये ते लुकासियन गणिताचे प्राध्यापक झाले. १६७२ मध्ये त्यांना रॉयल सोसायटीचे सदस्यत्व मिळाले.

गणित आणि कलनशास्त्र

न्यूटन यांनी स्वतंत्रपणे कलनशास्त्राचा शोध लावला. या गणितीय पद्धतीमुळे बदलत्या प्रमाणांचा अभ्यास करणे शक्य झाले आणि त्याचा उपयोग गती व वक्ररेषा यांच्या अभ्यासासाठी झाला. त्यांनी द्विपद प्रमेयाचा सामान्यीकृत आकारही मांडला. या सर्व कल्पना त्यांनी अनेक वर्षे प्रकाशित केल्या नाहीत.

याच काळात जर्मन गणितज्ञ गॉटफ्राइड लाइब्निझ यांनीही स्वतंत्रपणे कलनशास्त्राचा विकास केला. कोणी आधी शोध लावला यावरून दीर्घकाळ वाद सुरू राहिला. या वादामुळे इंग्लंड आणि युरोपातील गणितज्ञांमध्ये दुरावा निर्माण झाला. आज दोन्ही शास्त्रज्ञांचे योगदान स्वतंत्र मानले जाते.

गतीचे नियम आणि गुरुत्वाकर्षण

न्यूटन यांनी गतीचे तीन नियम मांडले. पहिल्या नियमानुसार बाह्य बल लागल्याशिवाय वस्तू आपली विराम अवस्था किंवा एकसमान गती टिकवून ठेवते. दुसऱ्या नियमानुसार बल आणि त्वरण यांचा संबंध वस्तुमानाशी जोडला जातो. तिसऱ्या नियमानुसार प्रत्येक क्रियेला समान व विरुद्ध प्रतिक्रिया असते. हे नियम आजही अभियांत्रिकी आणि यांत्रिकीचा पाया आहेत.

त्यांच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या सिद्धांतानुसार दोन वस्तूंमधील आकर्षण त्यांच्या वस्तुमानाच्या गुणाकाराच्या सम प्रमाणात आणि त्यांच्या अंतराच्या वर्गाच्या व्यस्त प्रमाणात असते. या एकाच नियमाने पृथ्वीवर पडणारे सफरचंद आणि आकाशात फिरणारे चंद्र या दोन्हींचे स्पष्टीकरण देता आले. ग्रहांच्या कक्षा लंबवर्तुळाकार असतात, हेही त्यांनी सिद्ध केले.

प्रकाशशास्त्र

न्यूटन यांनी पांढरा प्रकाश काचेच्या त्रिकोणातून जाऊ दिल्यास तो सात रंगांमध्ये विभागतो, हे प्रयोगांद्वारे दाखवले. यापूर्वी असे मानले जात होते की काचेमुळेच रंग तयार होतात. न्यूटन यांनी दुसऱ्या त्रिकोणाचा वापर करून हे सिद्ध केले की रंग हे प्रकाशाचेच घटक आहेत. या शोधामुळे प्रकाशशास्त्रात नवीन दिशा उघडली.

त्यांनी १६६८ मध्ये परावर्ती दुर्बिणीची रचना केली. या दुर्बिणीत आरशाचा वापर केल्यामुळे लेन्समुळे होणारे रंगांचे विखुरणे टळले. आजही मोठ्या खगोलीय दुर्बिणींमध्ये हेच तत्त्व वापरले जाते. त्यांचा "ऑप्टिक्स" हा ग्रंथ १७०४ मध्ये प्रकाशित झाला.

प्रिन्सिपिया

१६८७ मध्ये प्रकाशित झालेल्या "प्रिन्सिपिया" या ग्रंथात न्यूटन यांनी गतीचे नियम आणि गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत विस्ताराने मांडला. हा ग्रंथ लॅटिन भाषेत लिहिला गेला होता. त्याच्या प्रकाशनासाठी खगोलशास्त्रज्ञ एडमंड हॅली यांनी आर्थिक मदत केली. या ग्रंथात ग्रहांच्या कक्षा, भरती-ओहोटी आणि पृथ्वीचा आकार यांविषयीचे स्पष्टीकरण दिले आहे.

या ग्रंथाच्या प्रकाशनाने युरोपातील विज्ञानाची दिशा बदलली. अनेक शास्त्रज्ञांनी त्यातील कल्पना पुढे नेल्या आणि खगोलशास्त्रातील अनेक प्रश्न सोडवले.

वाद आणि टीका

न्यूटन यांचे व्यक्तिमत्त्व वादांसाठी ओळखले जाते. त्यांचे जर्मन तत्त्वज्ञ लाइब्निझ यांच्याशी कलनशास्त्राच्या शोधाबाबत वाद झाला. खगोलशास्त्रज्ञ रॉबर्ट हूक यांच्याशी प्रकाशशास्त्रावरून मतभेद झाले. या वादांमध्ये त्यांनी काही वेळा कठोर भूमिका घेतली, असे इतिहासकार नोंदवतात.

त्यांनी अनेक वर्षे रसायनशास्त्र आणि धार्मिक लेखनातही वेळ घालवला. या लेखनाचा विज्ञानाशी थेट संबंध नव्हता, परंतु त्यांच्या विचारसरणीचा अभ्यास करण्यासाठी ते महत्त्वाचे मानले जाते. त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना केवळ विज्ञानावर नव्हे, तर त्या काळातील विचारपरंपरेवरही लक्ष देणे आवश्यक आहे.

नंतरचे जीवन आणि वारसा

१६९६ मध्ये न्यूटन यांनी केंब्रिज सोडले आणि लंडनमधील टांकसाळीत काम सुरू केले. १६९९ मध्ये ते तिथल्या प्रमुख अधिकाऱ्याच्या पदावर आले आणि त्यांनी बनावट नाणी तयार करणाऱ्यांविरुद्ध कठोर कारवाई केली. १७०३ मध्ये ते रॉयल सोसायटीचे अध्यक्ष झाले आणि आयुष्याच्या शेवटपर्यंत ते या पदावर राहिले. १७२७ मध्ये लंडनमध्ये त्यांचे निधन झाले आणि त्यांना वेस्टमिन्स्टर अॅबीमध्ये दफन करण्यात आले.

या काळात त्यांनी आपल्या प्रकाशशास्त्रावरील ग्रंथाची प्रत प्रकाशित केली आणि गणितीय लेखनाचे संकलनही छापून आणले. ते शास्त्रीय चर्चांमध्ये सक्रिय सहभाग घेत असत आणि आपल्या शोधांचे श्रेय स्पष्ट करण्यासाठी आग्रही राहत असत. प्रशासकीय कामातही त्यांनी काटेकोरपणा दाखवला, असे त्यांच्या काळातील नोंदींवरून दिसते.

त्यांचे नियम आजही शाळांच्या अभ्यासक्रमात आहेत. अवकाशयानांच्या मार्गाची गणना, पूल आणि इमारतींची रचना तसेच अनेक यंत्रांची रचना यांसाठी त्यांचे सिद्धांत वापरले जातात. सापेक्षता सिद्धांत आल्यानंतर अतिवेगवान व अतिप्रचंड वस्तुमानाच्या बाबतीत त्यांच्या सिद्धांताला मर्यादा असल्याचे स्पष्ट झाले, तरी दैनंदिन प्रमाणात ते आजही अचूक ठरतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६