कीर्ति चक्र

कीर्ति चक्र हे भारताचे शांततेच्या काळातील दुसरे सर्वोच्च वीरता पदक आहे. हे पदक शत्रूसमोर नसताना दाखवलेल्या उल्लेखनीय शौर्यासाठी दिले जाते. भारत सरकारने ४ जानेवारी १९५२ रोजी हे पदक सुरू केले. त्यावेळी याचे नाव 'अशोक चक्र, द्वितीय श्रेणी' असे होते. जानेवारी १९६७ मध्ये याचे नाव 'कीर्ति चक्र' असे बदलले. हे पदक लष्कर, नौदल, हवाई दल, पोलीस दल आणि नागरिकांनाही मिळू शकते.

माहिती

तपशील	माहिती
पदकाचे नाव	कीर्ति चक्र
प्रकार	शांततेच्या काळातील दुसरे सर्वोच्च वीरता पदक
स्थापना	४ जानेवारी १९५२ (१५ ऑगस्ट १९४७ पासून लागू)
पूर्वीचे नाव	अशोक चक्र, द्वितीय श्रेणी
नाव बदलाचे वर्ष	जानेवारी १९६७
कोणत्या कारणासाठी	शत्रूसमोर नसताना दाखवलेले उल्लेखनीय शौर्य
कोणाला मिळते	सशस्त्र दल, नर्सिंग सेवा, पोलीस व नागरिक
कोण देतो	भारताचे राष्ट्रपती
कोणता विभाग हाताळतो	संरक्षण मंत्रालय
कधी जाहीर होते	प्रजासत्ताक दिन व स्वातंत्र्य दिन
मरणोत्तर मिळू शकते का	होय
क्रमवारी	अशोक चक्रानंतर दुसरे

कीर्ति चक्राचे शांततेच्या काळातील महा वीर चक्र असेही वर्णन केले जाते. महावीर चक्र युद्धाच्या वेळी दिले जाते. कीर्ति चक्र शांततेच्या काळात दिले जाते. दोन्ही पदकांची पातळी सारखी मानली जाते.

शौर्याची पातळी

अशोक चक्र, कीर्ति चक्र आणि शौर्य चक्र यांच्यात फरक शौर्याच्या पातळीत आहे. अशोक चक्र 'अतुलनीय शौर्य' किंवा 'सर्वोच्च बलिदान' यासाठी आहे. कीर्ति चक्र 'उल्लेखनीय शौर्यासाठी' आहे. शौर्य चक्र सामान्य 'शौर्यासाठी' आहे.

तिन्ही पदके शत्रूसमोर नसताना घडलेल्या घटनांसाठी आहेत. दहशतवादविरोधी कारवाई, सीमेवरील घुसखोरी रोखणे, बंदुकीची कारवाई किंवा आपत्तीत केलेली मदत अशा घटनांचा यात समावेश होतो. कोणती घटना कोणत्या पातळीची आहे, हे निवड समिती ठरवते.

निवड कशी होते

शौर्याची घटना घडल्यावर तुकडीकडून प्रस्ताव तयार केला जातो. तो वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या शिफारशीने सेवा मुख्यालयाकडे जातो. सेवा मुख्यालयातील पुरस्कार समिती त्याची छाननी करते. नंतर सेनाध्यक्षांच्या मान्यतेने प्रस्ताव संरक्षण मंत्रालयाकडे पाठवला जातो.

नागरिकांच्या बाबतीत प्रस्ताव गृह मंत्रालयाकडून येतात. गृह मंत्रालय राज्य सरकारे, केंद्रीय मंत्रालये आणि सशस्त्र पोलीस दलांकडून शिफारशी मागवते. तेथील उपसमिती छाननी करते आणि गृह सचिवांच्या मान्यतेने प्रस्ताव संरक्षण मंत्रालयाकडे जातो. खाजगी व्यक्तींच्या थेट शिफारशी स्वीकारल्या जात नाहीत.

सर्व प्रस्ताव केंद्रीय सन्मान व पुरस्कार समितीकडे येतात. या समितीत संरक्षण मंत्री, तिन्ही सेनाध्यक्ष आणि संरक्षण सचिव असतात. नंतर पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींची मान्यता घेतली जाते. पदके प्रजासत्ताक दिनी आणि स्वातंत्र्य दिनी जाहीर होतात.

शौर्याची घटना घडल्यापासून दोन वर्षांच्या आत प्रस्ताव पाठवणे आवश्यक असते. ज्या व्यक्तीवर नकारार्थी अहवाल असेल, कोर्ट मार्शलमध्ये शिक्षा झाली असेल किंवा प्रशासकीय कारवाई झाली असेल, ती पदकासाठी विचारात घेतली जात नाही.

पात्रता

या पदकासाठी खालील व्यक्ती पात्र आहेत. लष्कर, नौदल आणि हवाई दलातील सर्व श्रेणीचे अधिकारी व जवान. राखीव दल, प्रादेशिक सैन्य आणि इतर कायदेशीर दलांचे सदस्य. सशस्त्र दलांच्या नर्सिंग सेवेतील कर्मचारी. सर्व क्षेत्रांतील नागरिक, तसेच पोलीस दल, केंद्रीय अर्धसैनिक दल आणि रेल्वे संरक्षण दलाचे जवान.

पदक मरणोत्तरही दिले जाऊ शकते. अशा वेळी पदक कुटुंबातील जवळच्या व्यक्तीला दिले जाते.

समारंभ व क्रमवारी

परमवीर चक्र आणि अशोक चक्र राष्ट्रपती प्रजासत्ताक दिन संचलनात देतात. कीर्ति चक्रासह इतर वीरता पदके राष्ट्रपती भवनातील संरक्षण अलंकरण समारंभात दिली जातात.

वीरता पदकांची क्रमवारी अशी आहे. परमवीर चक्र, अशोक चक्र, महावीर चक्र, कीर्ति चक्र, वीर चक्र आणि शौर्य चक्र. या क्रमवारीमुळे समारंभात पदकधारकांचा वरिष्ठता क्रमही ठरतो.

काही नोंदी

१९५२ ते २०२४ या काळात सुमारे ४८७ जणांना कीर्ति चक्र मिळाले आहे. यात सुमारे १९८ पदके मरणोत्तर होती. १९५२ ते १९५९ या आठ वर्षांत ५५ जणांना हे पदक मिळाले होते.

पदक मिळालेल्या व्यक्तीला नावापुढे 'KC' हे आद्याक्षरे लावण्याची परंपरा आहे. सैन्यातील नोंदींमध्ये ही आद्याक्षरे वापरली जातात.

महावीर चक्राशी तुलना

महावीर चक्र युद्धाच्या वेळी दिले जाते. कीर्ति चक्र शांततेच्या काळात दिले जाते. दोन्ही पदकांची पातळी समान मानली जाते.

क्रमवारीत महावीर चक्र कीर्ति चक्राच्या वर दिसते. कारण क्रमवारीत युद्धकालीन आणि शांतता-कालीन पदके एकत्र मांडली जातात. मात्र पात्रतेच्या दृष्टीने दोन्ही समतुल्य आहेत.

घटनांची उदाहरणे

कीर्ति चक्र अशा घटनांसाठी दिले जाते जिथे जवानाने असामान्य धैर्य दाखवले. उदाहरणार्थ, दहशतवाद्यांशी झालेल्या चकमकीत एकट्याने मोर्चा सांभाळणे.

दुसरे उदाहरण म्हणजे जखमी अवस्थेतही मोहिम पूर्ण करणे. अशा वेळी जवानाची कृती संपूर्ण तुकडीचे रक्षण करते.

आपत्तीच्या वेळी अडकलेल्या लोकांना वाचवताना दाखवलेले धैर्यही यात येते. नागरिकांच्या बाबतीत पोलीस दलातील जवानांचे प्रस्ताव याच मार्गाने येतात.

पदकधारकांना मिळणारा मान

पदकधारकाचे नाव नावापुढील 'KC' या आद्याक्षरांनी ओळखले जाते. सैन्यातील पत्रव्यवहारात ही आद्याक्षरे वापरली जातात.

पदकामुळे पुढील प्रशिक्षणासाठी आणि बढतीसाठी संधी वाढते. तुकडीत पदकधारकाचा सल्ला महत्त्वाचा मानला जातो.

समाजातही पदकधारकाचा आदर वाढतो. शाळांमध्ये आणि सामाजिक कार्यक्रमांत त्यांना बोलावले जाते. त्यांच्या अनुभवातून नव्या पिढीला धडा मिळतो.

आकडेवारीची नोंद

संरक्षण मंत्रालय वर्षनिहाय पदकांची आकडेवारी जाहीर करते. त्यामुळे कोणत्या वर्षी किती पदके दिली, हे समजते.

काही वर्षी पदकांची संख्या जास्त असते, तर काही वर्षी कमी. हे त्या वर्षातील घटनांच्या स्वरूपावर अवलंबून असते. मोठ्या मोहिमांच्या वर्षी पदके जास्त दिली जातात.

या नोंदींमुळे पदकांचा इतिहास समजण्यास मदत होते. संशोधक या आकडेवारीचा अभ्यास करतात.

शौर्याची नोंद कशी होते

प्रत्येक प्रस्तावात घटनेचे तपशील दिले जातात. घटनेची तारीख, ठिकाण आणि जवानाची भूमिका यांचा त्यात समावेश असतो.

साक्षीदारांचे अहवाल आणि तुकडीच्या अधिकाऱ्यांचे मत यांना महत्त्व असते. त्यामुळे निर्णय केवळ एका व्यक्तीच्या मतावर होत नाही.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६