अर्जेंटिना

अर्जेंटिना (अधिकृत नाव: अर्जेंटिना प्रजासत्ताक) हा दक्षिण अमेरिकेतील क्षेत्रफळाने दुसऱ्या क्रमांकाचा मोठा देश आहे. देशाची राजधानी बुएनोस आयर्स असून लोकसंख्या सुमारे साडेचार कोटी आहे. पश्चिमेस अँडीज पर्वतरांग, मध्यभागी विस्तीर्ण पंपा गवताळ मैदाने आणि दक्षिणेस पॅटागोनियाचा थंड, वाऱ्याचा प्रदेश अशी त्याची भौगोलिक रचना आहे. देशाचे अधिकृत चलन अर्जेंटिनियन पेसो असून भाषा स्पॅनिश आहे. एकोणिसाव्या व विसाव्या शतकात युरोपातून झालेल्या मोठ्या स्थलांतरामुळे देशाची लोकरचना व संस्कृती घडली. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला अर्जेंटिना जगातील सर्वात श्रीमंत देशांमध्ये मोजला जात होता, परंतु पुढील दशकांत अर्थव्यवस्थेतील तीव्र चढउतारांनी त्याचा मार्ग बदलला. आज देश कृषी उत्पादन, फुटबॉल व समृद्ध सांस्कृतिक परंपरेसाठी जगभर ओळखला जातो.

माहिती

अर्जेंटिनाचे क्षेत्रफळ सुमारे सत्तावीस लाख ऐंशी हजार चौरस किलोमीटर आहे. उत्तरेस बोलिव्हिया व पेराग्वे, पूर्वेस ब्राझील, उरुग्वे व अटलांटिक महासागर आणि पश्चिमेस चिले अशी त्याची सीमा आहे. अँडीजमधील ॲकाँकाग्वा हे शिखर दक्षिण अमेरिकेतील सर्वोच्च आणि जगातील आघाडीचे उंच शिखर आहे. देशाच्या ईशान्येस इग्वाझू धबधब्यांचा परिसर व दक्षिणेस हिमनद्यांचा प्रदेश आहे. हवामान उत्तरेकडील उपोष्णकटिबंधीय भागापासून दक्षिणेकडील थंड व वाऱ्याच्या प्रदेशापर्यंत बदलते.

देश संघराज्यीय प्रजासत्ताक असून तेतेवीस प्रांत व स्वायत्त बुएनोस आयर्स शहर अशा रचनेत विभागला आहे. राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपती चार वर्षांच्या कार्यकाळासाठी निवडले जातात. द्विगृही संसदेत सेनेट व प्रतिनिधींचे सभागृह असते. प्रत्येक प्रांताला स्वतःचे संविधान व राज्यपाल असतात.

युरोपीय स्थलांतर व समाज

सोळाव्या शतकात स्पॅनिश अधिपत्याखाली वसाहत सुरू झाली आणि येथे युरोपीय, स्थानिक व आफ्रिकी लोकसंख्येचे मिश्रण घडले. १८१६ मध्ये तुकुमान येथे स्वातंत्र्याची घोषणा झाली; पुढील लढ्यात जनरल होजे दे सान मार्तिन यांचे नेतृत्व महत्त्वाचे ठरले. एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात व विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला इटली, स्पेन व पूर्व युरोपातून लाखो स्थलांतरित आले. त्यांनी शेती, उद्योग व शहरांच्या वाढीस हातभार लावला.

या स्थलांतरामुळे अर्जेंटिनियन समाज युरोपीय देशांसारखा दिसू लागला आणि बुएनोस आयर्सला 'दक्षिण अमेरिकेचे पॅरिस' असे संबोधले जाऊ लागले. तथापि स्थानिक लोकसंख्या व गरीब स्थलांतरितांच्या जीवनात मोठी विषमता होती. शहरी कामगार वर्गाच्या वाढीतूनच पुढे पेरोनच्या चळवळीचा उदय झाला.

अर्थव्यवस्थेतील चढउतार

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला दरडोई उत्पन्नाच्या बाबतीत अर्जेंटिना जगातील आघाडीच्या देशांत होता; गव्हाची व मांसाची निर्यात, रेल्वे व बंदरे यांनी ही प्रगती शक्य झाली. परंतु १९३० च्या जागतिक मंदीनंतर आर्थिक धोरणे बदलली आणि राजकीय अस्थिरता वाढली. १९४६ मध्ये हुआन पेरोन सत्तेवर आले; त्यांच्या धोरणांनी कामगारांना सामाजिक सुरक्षा मिळाली, मात्र सरकारी खर्च वाढला. पुढील दशकांत लष्करी राजवटी, चलनवाढ आणि वारंवार बदलणारी आर्थिक धोरणे यामुळे देशाची अर्थव्यवस्था अस्थिर राहिली.

१९७६ ते १९८३ या लष्करी राजवटीच्या काळात हजारो नागरिक बेपत्ता झाले किंवा ठार झाले. १९८२ मध्ये फॉकलंड (माल्विनास) बेटांवरून ब्रिटनशी झालेल्या युद्धात अर्जेंटिनाचा पराभव झाला आणि त्यानंतर लोकशाहीची पुनर्स्थापना झाली. २००१-०२ मध्ये आलेल्या आर्थिक संकटात बँकांतील ठेवी गोठवल्या गेल्या, चलनाचे मूल्य कोसळले आणि मोठ्या प्रमाणात सामाजिक अस्वस्थता उफाळली. त्यानंतरच्या काळात सोयाबीन निर्यातीच्या वाढीमुळे अर्थव्यवस्था पुन्हा उभी राहिली, मात्र महागाई हा प्रश्न कायम राहिला. अलीकडच्या काळात वाका मुएर्ता या भागातील शेल तेल व वायूचा विकास हा नवा आधार मानला जात असून त्यामुळे ऊर्जा निर्यातीची क्षमता वाढू शकते.

बाब	तपशील
राजधानी	बुएनोस आयर्स
अधिकृत भाषा	स्पॅनिश
चलन	अर्जेंटिनियन पेसो
क्षेत्रफळ	सुमारे २७.८ लाख चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे ४.६ कोटी
स्वातंत्र्य	१८१६
प्रमुख निर्यात	सोयाबीन, मका, गहू, गोमांस

कृषी

अर्जेंटिनाची अर्थव्यवस्था कृषी निर्यातीवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. पंपाची सुपीक काळी माती सोयाबीन, मका व गव्हासाठी अत्यंत योग्य मानली जाते. देश सोयाबीन तेल व सोयाबीन खाद्याच्या निर्यातीत जगातील आघाडीच्या देशांत आहे. गोमांस उत्पादन व निर्यात हीही परंपरागत ताकद आहे. मेंदोझा प्रदेशातील द्राक्षबागा जगप्रसिद्ध असून तेथील वाइन जागतिक बाजारात स्थान मिळवते. येर्बा माते, लिंबू व मध यांचेही उत्पादन मोठे आहे.

पिकांवरील निर्यातकर हा सरकारच्या महसुलाचा वादग्रस्त स्रोत आहे; शेतकऱ्यांचे सरकारशी यावरून वारंवार संघर्ष होतात. दुष्काळ, जमीनधारणेतील विषमता व हवामानबदल हे कृषीसमोरील मोठे आव्हान आहेत.

भूगोल व पर्यटन

अर्जेंटिनातील निसर्ग पर्यटनाची आकर्षणे विविध आहेत. ईशान्येस इग्वाझू धबधबे हे अनेक धबधब्यांचे समूह असून ते युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत आहेत आणि जवळच्या उष्णकटिबंधीय जंगलात शेकडो पक्ष्यांच्या प्रजाती आढळतात. दक्षिणेस पॅटागोनियातील पेरितो मोरेनो हिमनदी ही सतत वाढणारी हिमनदी म्हणून जगभर प्रसिद्ध आहे. बारिलोचे सरोवर परिसर, उश्वाया हे जगातील दक्षिणेकडील शहर आणि अँडीजमधील ट्रेकिंग मार्ग हे पर्यटकांचे आवडते ठिकाण आहेत.

संस्कृती व फुटबॉल

अर्जेंटिनियन संस्कृतीत युरोपीय व स्थानिक परंपरांचे मिश्रण दिसते. टँगो हे संगीत व नृत्य युनेस्कोने अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून मान्यता दिलेले आहे आणि ते बुएनोस आयर्सच्या ओळखीचे प्रतीक आहे. गाउचो गायकांची लोकपरंपरा, काऊबॉय संस्कृती आणि येर्बा माते पिण्याची पद्धत ग्रामीण जीवनाचे प्रतिबिंब आहेत. साहित्यात होर्हे लुइस बोर्हेस व हुलियो कोर्तासार यांची जागतिक कीर्ती आहे.

फुटबॉल हा देशाचा सर्वात मोठा जिव्हाळ्याचा विषय आहे. अर्जेंटिनाने तीन वेळा जागतिक करंडक जिंकला आहे आणि दिएगो माराडोना व लायोनेल मेसी यांसारखे खेळाडू जगभर ओळखले जातात. बुएनोस आयर्समधील क्लब स्पर्धा व राष्ट्रीय संघाभोवतीची भावना ही देशाच्या सामाजिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग मानली जाते.

शिक्षण व सामाजिक जीवन

अर्जेंटिनामध्ये सार्वजनिक विद्यापीठांचे शिक्षण बहुतांशी मोफत असून बुएनोस आयर्स विद्यापीठ देशातील सर्वात मोठे शिक्षणसंस्थान आहे. साक्षरतेचे प्रमाण लॅटिन अमेरिकेत उच्च मानले जाते. आरोग्यसेवा सार्वजनिक व खासगी अशा दोन्ही मार्गांनी उपलब्ध आहे. तथापि उत्पन्नातील विषमता, मोठ्या शहरांभोवती वाढलेल्या झोपडपट्ट्या आणि अनौपचारिक कामगारांची संख्या ही सामाजिक चिंतेची कारणे आहेत. महागाईमुळे कामगारांच्या खरेदीशक्तीवर सातत्याने परिणाम होत असतो आणि हा विषय निवडणुकींमध्ये केंद्रस्थानी असतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६