ब्राझील

ब्राझील हा दक्षिण अमेरिकेतील सर्वात मोठा देश आहे आणि लोकसंख्येच्या दृष्टीने जगातील आघाडीच्या देशांमध्ये त्याची गणना होते. देशाचे क्षेत्रफळ सुमारे ८५ लाख चौरस किलोमीटर असून तो जवळपास संपूर्ण खंडाचा निम्मा भाग व्यापतो. ब्राझीलची राजधानी ब्राझिलिया आहे आणि सर्वात मोठे शहर साओ पावलो आहे. देशाची लोकसंख्या सुमारे २१ कोटी आहे आणि अधिकृत भाषा पोर्तुगीज आहे. जगातील सर्वात मोठे उष्णकटिबंधीय वन असलेला अ‍ॅमेझॉन प्रदेशाचा मोठा भाग ब्राझीलमध्ये आहे. चलन रिअल असून देशाची अर्थव्यवस्था लॅटिन अमेरिकेतील सर्वात मोठी मानली जाते.

माहिती

ब्राझील हे संघराज्य प्रजासत्ताक आहे आणि त्यात २६ राज्ये तसेच एक संघराज्यीय जिल्हा आहे. राष्ट्राध्यक्षांची थेट निवडणूक होते आणि ते सरकारप्रमुख असतात. संसदेत दोन सभागृहं आहेत आणि राज्यांना स्वतःची विधिमंडळे आहेत. १९८८ मध्ये स्वीकारलेली राज्यघटना 'नागरिकांची घटना' म्हणून ओळखली जाते कारण त्यात अनेक सामाजिक हक्कांचा समावेश आहे. देशात पोर्तुगीज बोलली जाते, तर अनेक आदिवासी भाषा व स्थलांतरित समुदायांच्या भाषा प्रादेशिक पातळीवर वापरल्या जातात. उत्तरेकडील भागात विषुववृत्तीय हवामान असून दक्षिणेकडे हिवाळ्यात थंडी जाणवते. देशाच्या बहुतेक भागात पाऊस भरपूर पडतो आणि त्यामुळे नद्यांचे प्रवाह वर्षभर मजबूत राहतात.

बाब	तपशील
राजधानी	ब्राझिलिया
अधिकृत भाषा	पोर्तुगीज
चलन	रिअल
क्षेत्रफळ	सुमारे ८५ लाख चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे २१ कोटी
राज्यांची संख्या	२६
प्रमुख नदी	अ‍ॅमेझॉन नदी

अ‍ॅमेझॉन

अ‍ॅमेझॉन हा जगातील सर्वात मोठा उष्णकटिबंधीय वनप्रदेश आहे आणि त्याचा मोठा भाग ब्राझीलमध्ये येतो. या वनातील वनस्पती व प्राण्यांची विविधता अपार मानली जाते आणि अनेक प्रजाती अजूनही अभ्यासात नाहीत. अ‍ॅमेझॉन नदी जगातील सर्वाधिक पाण्याचे प्रमाण वाहून नेणाऱ्या नद्यांमध्ये मोजली जाते. या वनावर स्थानिक आदिवासी समुदायांचे जीवन अवलंबून आहे आणि त्यांच्या परंपरा वनसंवर्धनाशी जोडलेल्या आहेत. गुरांची कुरणे व शेतजमीन निर्माण करण्यासाठी होणारे वनतोडणे हे मोठे आव्हान आहे. हवामानातील बदलांमुळे या वनाच्या स्थिरतेविषयी जागतिक चिंता व्यक्त केली जाते. वनातील ओलाव्यामुळे हजारो किलोमीटर अंतरावरील पावसाच्या पद्धतींवरही परिणाम होतो असे संशोधन सांगते. संरक्षित क्षेत्रे व निरीक्षण यंत्रणा उभारली गेली असली तरी अंमलबजावणीत अडचणी येतात.

वसाहतवाद

१५०० मध्ये पोर्तुगीज खलाशांच्या आगमनानंतर येथे वसाहतवादाची सुरुवात झाली. पोर्तुगालने हळूहळू किनारपट्टीपासून आंतर्भागापर्यंत आपला अधिकार वाढवला आणि येथे कारखाने, शेतमळे व बंदरे उभारली. ऊस आणि नंतर कॉफीच्या लागवडीसाठी मोठ्या संख्येने आफ्रिकेतून गुलामांची आणण्यात आली. या प्रक्रियेने देशाची लोकरचना व सांस्कृतिक स्वरूप घडवले. १८२२ मध्ये स्वातंत्र्याची घोषणा झाली आणि ब्राझील प्रजासत्ताक होईपर्यंत साम्राज्यव्यवस्था चालू राहिली. १८८८ मध्ये गुलामगिरी औपचारिकपणे बंद झाली. १८ व्या शतकात सोन्याच्या खाणींमुळे आंतर्भागातील शहरे विकसित झाली आणि तेथे मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर झाले.

प्रजासत्ताक व लोकशाही

१८८९ मध्ये प्रजासत्ताक स्थापन झाले आणि पुढील काही दशकांत राजकीय सत्तांतर व अर्थव्यवस्थेतील बदल होत राहिले. १९३० च्या दशकात समाजहिताची धोरणे स्वीकारली गेली आणि नवीन राजधानी बांधण्याचा निर्णय झाला; ब्राझिलिया हे शहर १९६० मध्ये राजधानी बनले. १९६४ ते १९८५ या काळात लष्करी राजवट होती आणि नागरी स्वातंत्र्यांवर मर्यादा होत्या. १९८५ नंतर लोकशाहीकडे परतण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आणि १९८८ च्या राज्यघटनेने हक्कांचे रक्षण करण्याची चौकट उभी केली. तेव्हापासून नियमित निवडणुका होत असून सत्तांतर शांततेत होत आहे.

लोकसंख्या

ब्राझीलची लोकसंख्या सुमारे २१ कोटी असून ती अत्यंत विविध आहे. येथील समाजात स्थानिक आदिवासी, पोर्तुगीज वंशज, आफ्रिकन वंशज आणि युरोप व आशियातून आलेल्या स्थलांतरितांचे वंशज यांचा समावेश आहे. लोकसंख्या मुख्यतः पूर्व व दक्षिणेकडील किनारपट्टीच्या शहरांमध्ये केंद्रित आहे, तर अ‍ॅमेझॉन भागात घनता विरळ आहे. गेल्या दशकांत नगरीकरण झपाट्याने झाले आणि मोठ्या शहरांमध्ये झोपडपट्ट्यांची समस्या निर्माण झाली. साक्षरता व आरोग्यसेवेच्या उपलब्धतेत सुधारणा झाली असली तरी प्रदेशनिहाय फरक मोठा आहे. उत्तर व ईशान्येकडील राज्यांत सामाजिक निर्देशक कमी आहेत, तर दक्षिणेकडील राज्यांत ते तुलनेने उत्तम आहेत.

अर्थव्यवस्था

ब्राझीलची अर्थव्यवस्था शेती, खाणकाम, उत्पादन आणि सेवा यांचे मिश्रण आहे. सोयाबीन, कॉफी, ऊस, मांस आणि लोह धातूच्या निर्यातीत देश जगातील आघाडीच्या देशांमध्ये मोजला जातो. तेल उत्पादनही महत्त्वाचे असून सागरी क्षेत्रातील शोधांमुळे उत्पादन वाढले आहे. विमान उद्योग व जैवइंधन तंत्रज्ञान या क्षेत्रांत देशाने स्वतःची क्षमता निर्माण केली आहे. मात्र उत्पन्नातील असमानता, करप्रणालीतील गुंतागुंत आणि आर्थिक वाढीतील चढउतार हे दीर्घकालीन मुद्दे आहेत. शहरी भागात सेवा क्षेत्राचे वर्चस्व असले तरी अंतर्भागात शेतीवर अवलंबून राहणारी अर्थव्यवस्था आहे. काही काळापासून डिजिटल पेमेंट व ऑनलाइन सेवांचा प्रसार वेगाने होत आहे.

संस्कृती

ब्राझीलची संस्कृती आदिवासी, आफ्रिकन आणि युरोपीय परंपरांचे मिश्रण आहे. सांबा नृत्य व संगीत, कार्निव्हल उत्सव आणि कॅपोएरा या कलांना जागतिक ओळख आहे. कार्निव्हलच्या काळात शहरांमध्ये मोठ्या मिरवणुका निघतात आणि तयारी वर्षभर चालते. पोर्तुगीज साहित्य व आधुनिक संगीतप्रकार यांनी देशाच्या सांस्कृतिक जीवनात मोलाचे स्थान मिळवले आहे. पारंपरिक खाद्यपदार्थ आणि स्थानिक सणांत प्रादेशिक विविधता दिसते. देशातील संगीतप्रकारांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चाहते मिळवले असून सांस्कृतिक महोत्सवांना पर्यटकांची मोठी गर्दी होते. स्थानिक हस्तकला व वस्त्रपरंपरा यांना बाजारपेठेत मागणी आहे. फुटबॉल हा देशाचा सर्वात लोकप्रिय खेळ असून ब्राझीलने जागतिक करंडक स्पर्धेत अनेक वेळा विजय मिळवला आहे. व्हॉलीबॉल व मिश्र मार्शल कलांचाही मोठा चाहता वर्ग आहे.

आव्हाने

ब्राझीलसमोरील मोठे आव्हान उत्पन्नातील असमानता दूर करणे हे आहे. मोठ्या शहरांमध्ये गुन्हेगारी, वाहतूककोंडी आणि निवासाची कमतरता या समस्या तीव्र आहेत. अ‍ॅमेझॉनमधील वनतोडणी आणि जमिनीच्या हक्कांवरील वाद हे पर्यावरणीय व सामाजिक प्रश्न एकत्रितपणे उभे राहतात. शेती व उद्योग यांमधील संतुलन आणि पायाभूत सुविधांचा विकास ही गरजही महत्त्वाची आहे. या सर्वांसाठी प्रभावी अंमलबजावणी व संस्थांची क्षमता वाढवणे आवश्यक मानले जाते. हवामान बदलामुळे शेतीच्या पद्धती व किनारपट्टीवरील शहरांवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार करावा लागतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६