अँडीज पर्वतरांग

अँडीज ही दक्षिण अमेरिका खंडाच्या पश्चिम किनाऱ्यालगत उत्तर-दक्षिण पसरलेली जगातील सर्वात लांब खंडीय पर्वतरांग आहे. ती व्हेनेझुएला, कोलंबिया, इक्वेडोर, पेरू, बोलिव्हिया, चिली आणि अर्जेंटिना या सात देशांमधून विस्तारलेली आहे. रांगेची लांबी सुमारे ७,००० ते ८,९०० किलोमीटर इतकी नोंदवली जाते; वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये मोजणीची पद्धत वेगळी असल्याने हा फरक दिसतो. सरासरी उंची सुमारे ४,००० मीटर असून ती आशियाबाहेरची सर्वोच्च पर्वतरांग मानली जाते. अर्जेंटिनामधील अकोंकाग्वा हे ६,९६१ मीटर उंच शिखर या रांगेतील सर्वोच्च बिंदू आहे. अँडीज ही केवळ भौगोलिक रचना नाही; तेथील पठारांवर ला पाझ, कितो, कुस्को आणि बोगोता यांसारखी मोठी शहरे वसलेली आहेत.

माहिती

अँडीजची निर्मिती दक्षिण अमेरिकेच्या भूपट्टाखाली महासागरीय भूपट्ट घुसल्यामुळे झाली. ही प्रक्रिया आजही सुरू असल्याने पर्वतरांग अजूनही उंचावत आहे आणि तीथे भूकंप व ज्वालामुखी उद्रेक सतत होत असतात. रांगेची रुंदी सुमारे २०० ते ७०० किलोमीटरपर्यंत बदलते; बोलिव्हियाजवळ ती सर्वाधिक रुंद आहे.

रांगेमध्ये समांतर उपरांगा, उंच पठारे आणि खोल दऱ्या अशी अनेक स्तरित रचना आहे. दक्षिणेकडील भागात हिमनद्या आढळतात, तर मध्य भागात कोरडे उंच पठार आहे. उत्तरेकडील भागात आर्द्र ढगवन आहे. या वैविध्यामुळे अँडीजमध्ये अनेक हवामान क्षेत्रे एकमेकांना जोडलेली दिसतात.

उंची आणि शिखरे

अँडीजमध्ये अनेक उंच शिखरे आहेत. अकोंकाग्वा (६,९६१ मीटर) हे सर्वोच्च शिखर आहे; पेरूमधील हुस्कारान ६,७६८ मीटर आणि बोलिव्हियामधील इलिमानी ६,४३८ मीटर उंच आहे. इक्वेडोरमधील चिंबोराझो हे पृथ्वीच्या केंद्रापासून सर्वात दूर असलेले स्थान मानले जाते; कारण विषुववृत्ताजवळ पृथ्वीचा आकार फुगीर असतो.

जगातील सर्वोच्च ज्वालामुखीही याच रांगेत आहेत. चिली-अर्जेंटिना सीमेवरील ओहोस देल सालादो सुमारे ६,८९३ मीटर उंच आहे. अशा उंचीवर हवेचा दाब कमी असल्याने मानवी शरीराला जुळवून घेणे कठीण होते; त्यामुळे या भागातील वस्त्या व शेती बहुतेक उंचीच्या खालच्या पट्ट्यात आढळतात.

ज्वालामुखी आणि भूकंप

अँडीज हा जगातील सर्वात सक्रिय भूकंपीय पट्ट्यांपैकी एक आहे. पॅसिफिक महासागरीय भूपट्ट दक्षिण अमेरिकेच्या खाली सरकत असल्याने तीव्र भूकंप होतात आणि ज्वालामुखी उद्रेकांना कारणीभूत ठरतात. या पट्ट्याला रिंग ऑफ फायरचा भाग मानले जाते.

भूकंपांचा धोका लोकवस्तीच्या दृष्टीने मोठा आहे. उंच उतारावरील वस्त्यांमध्ये भूस्खलन आणि हिमस्खलनाचाही धोका असतो. स्थानिक प्रशासने भूकंपरोधक बांधकाम आणि आपत्ती नियोजनावर भर देतात.

उंचीचे पठार

अँडीजचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील उंच पठारे. बोलिव्हिया व पेरूमध्ये पसरलेले अल्टिप्लानो हे पठार सुमारे ३,८०० मीटर उंचीवर आहे. जगातील सर्वाधिक उंचीवर असलेले मोठे गोड्या पाण्याचे सरोवर, तितिकाका, याच पठारावर आहे. टिटिकाका सरोवराची उंची सुमारे ३,८०० मीटर आहे.

उंच पठारांवरील हवामान दिवसा उबदार व रात्री थंड असते. तेथे पिकांची विविधता मर्यादित असली, तरी बटाट्याच्या अनेक स्थानिक जाती येथेच विकसित झाल्या. पठारांवरील गवताळ प्रदेशांमध्ये लामा व अल्पाका यांसारखे प्राणी पाळले जातात. या प्राण्यांचा वापर वाहतूक, लोकर व मांसासाठी केला जातो आणि ते उंचीवरील कमी ऑक्सिजनच्या परिस्थितीशी जुळवून घेतलेले आहेत. पठारांवरील शेतीसाठी सिंचनाची व्यवस्था आवश्यक असते, कारण पर्जन्य कमी व अनियमित असतो.

खनिज संपत्ती

अँडीज खनिजसंपत्तीने समृद्ध आहे. चिली जगातील सर्वात मोठा तांबे उत्पादक देश आहे आणि त्याची प्रमुख खाणी अँडीजच्या उतारावर आहेत. पेरूमध्येही तांबे, सोने, चांदी व झिंकचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होते. बोलिव्हियामधील पोतोसीची चांदीची खाण ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रसिद्ध आहे.

अँडीजमधील उंच खोऱ्यांमध्ये लिथियमचे मोठे साठे आहेत. चिली, अर्जेंटिना व बोलिविया यांच्या सीमेवरील कोरड्या खोऱ्यांतील खारट पाण्यातून लिथियम काढले जाते. या धातूची मागणी विद्युत वाहनांच्या बॅटरीमुळे वाढली आहे.

खाणकामामुळे स्थानिक पर्यावरणावर मोठा ताण येतो. पाण्याचे स्रोत दूषित होणे, जमिनीची झीज आणि स्थानिक समुदायांचे स्थलांतर हे या भागातील नेहमीचे प्रश्न आहेत.

देश	रांगेतील प्रमुख वैशिष्ट्य
व्हेनेझुएला	उत्तरेकडील शेवटचा विस्तार
कोलंबिया	तीन समांतर उपरांगा
इक्वेडोर	ज्वालामुखींची घनता सर्वाधिक
पेरू	हुस्कारान व प्राचीन इन्का वस्त्या
बोलिव्हिया	अल्टिप्लानो पठार व तितिकाका
चिली	अटाकामा व तांब्याच्या खाणी
अर्जेंटिना	अकोंकाग्वा हे सर्वोच्च शिखर

हवामान आणि जैवविविधता

अँडीजचे हवामान अक्षवृत्तानुसार मोठ्या प्रमाणात बदलते. उत्तरेकडील भाग विषुववृत्ताजवळ असल्याने तेथे आर्द्रता अधिक असते. मध्य भागात कोरडेपणा वाढतो. दक्षिणेकडे जाऊन अक्षवृत्त वाढल्याने हवामान थंड होते आणि हिमनद्या दिसतात.

या वैविध्यामुळे अँडीजमध्ये अनेक स्थानिक प्रजाती आढळतात. ढगवनांमध्ये पक्ष्यांची व वनस्पतींची समृद्धता जास्त आहे. उंच भागातील विशिष्ट वनस्पती कोरड्या व थंड परिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या आहेत.

नद्या आणि जलस्रोत

अँडीज हा दक्षिण अमेरिकेतील अनेक मोठ्या नद्यांचा उगमस्थान आहे. अ‍ॅमेझॉन नदीच्या अनेक प्रमुख उपनद्या पेरू व इक्वेडोरमधील अँडीजच्या उतारावर उगम पावतात. ओरिनोको, माग्दालेना आणि पाराना या नद्यांचेही उगमस्थान याच पर्वतरांगेत आहे.

हिमनद्या व हंगामी बर्फ वितळून या नद्यांना पाणी मिळते. कोरड्या काळात हिमनद्यांचा वाटा वाढतो, त्यामुळे त्या शेती व जलविद्युत उत्पादनासाठी महत्त्वाच्या ठरतात. जलविद्युत निर्मिती अनेक देशांच्या ऊर्जा योजनांचा केंद्रबिंदू आहे.

पर्वतरांगेच्या उतारावर पाण्याचे हक्क, धरणे व खाणकाम यांवरून स्थानिक समुदायांशी वादही होतात. पाण्याचे वाटप आणि दूषित होणे हे या प्रदेशातील दीर्घकालीन राजकीय व सामाजिक प्रश्न आहेत.

प्राचीन संस्कृती

अँडीज हा जगातील सर्वात जुन्या उच्च दर्जाच्या संस्कृतींचे घर आहे. पेरूमधील काराल व नोर्ते चिको येथील पुरातत्त्वीय पुरावे सुमारे पाच हजार वर्षांपूर्वीच्या नागरी वस्त्यांचे अस्तित्व दाखवतात. पुढे चाविन, तिवानाकू व इन्का या संस्कृतींनी या भागात मोठी साम्राज्ये उभारली.

इन्का साम्राज्याने पर्वतीय भूभागात रस्त्यांचे विशाल जाळे बांधले. उतारावर दगडी पायऱ्यांची शेती केली गेली आणि पाण्याच्या वाहिन्यांची व्यवस्था उभारली गेली. माचू पिच्चू यासारखी स्थळे या अभियांत्रिकी कौशल्याची साक्ष देतात.

अँडीजमधील अनेक समुदाय आजही पारंपरिक शेती, विणकाम व पशुपालन चालवतात. क्वेशुआ व आयमारा या भाषा मोठ्या प्रमाणात बोलल्या जातात. स्थानिक ज्ञानाचे जतन हे सांस्कृतिक व पर्यावरणीय दृष्टीने महत्त्वाचे मानले जाते.

संवर्धन

अँडीजच्या पर्यावरणावर हवामान बदलाचा परिणाम स्पष्ट दिसतो. हिमनद्या मागे सरकत असल्याने अनेक शहरांना पाणीपुरवठा करणाऱ्या नद्यांचा प्रवाह बदलत आहे. खाणकाम, जंगलतोड आणि शहरीकरण यामुळे पर्वताच्या खालच्या उतारावरील परिसंस्थांवर दबाव वाढला आहे.

अनेक देशांनी संरक्षित क्षेत्रे घोषित केली आहेत आणि पारंपरिक शेती पद्धती जतन करण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६