संयुक्त अरब अमिराती

संयुक्त अरब अमिराती (संक्षेप: यूएई) हा पश्चिम आशियातील अरबी द्वीपकल्पाच्या आग्नेय भागात वसलेला संघराज्यीय देश आहे. हा देश सात अमिरातींच्या संघराज्यातून बनला आहे — अबू धाबी, दुबई, शारजा, अजमान, उम्म अल कुवैन, रास अल खैमा आणि फुजैरा. राजधानी अबू धाबी असून सर्वात मोठे व सर्वाधिक प्रसिद्ध शहर दुबई आहे. लोकसंख्या सुमारे एक कोटी असून त्यात परदेशी नागरिकांचे प्रमाण अत्यंत मोठे आहे. देशाचे चलन दिरहाम असून अरबी ही अधिकृत भाषा आहे. १९७१ मध्ये ब्रिटिश संरक्षण संपल्यानंतर सहा अमिरातींनी संघराज्य स्थापले आणि पुढील वर्षी रास अल खैमा सामील झाले. तेल व वायूच्या उत्पन्नातून उभी राहिलेली ही अर्थव्यवस्था आज व्यापार, पर्यटन, वित्त व विमान वाहतुकीवर आधारित विविध अर्थव्यवस्थेत रूपांतरित झाली आहे.

माहिती

संयुक्त अरब अमिरातीचे क्षेत्रफळ सुमारे त्र्याऐंशी हजार सहाशे चौरस किलोमीटर आहे. देशाचा बहुतांश भाग वाळवंटी असून उत्तरेस अरबी आखाताचा सुमारे सहाशे किलोमीटर लांबीचा किनारा आहे. पूर्वेस हजर पर्वतरांगेचे काही भाग आहेत आणि दक्षिणेस सौदी अरेबियाच्या सीमेलगतचे विशाल वाळवंट आहे. हवामान अत्यंत उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान अत्यंत वाढते आणि पाऊस अत्यल्प पडतो. पिण्याच्या पाण्याची गरज भागवण्यासाठी समुद्राचे पाणी गोडे करण्याचे मोठे प्रकल्प उभारले गेले आहेत.

देशाची राजकीय रचना संघराज्यीय असून सर्वोच्च अधिकार सात अमिरांच्या राज्यकर्त्यांच्या परिषदेकडे आहे. या परिषदेतून राष्ट्रपती निवडला जातो आणि परंपरेने अबू धाबीचे शासक राष्ट्रपती बनतात. संघराज्याचे मंत्रिमंडळ व पंतप्रधान सरकार चालवतात, तर सल्लागार स्वरूपाची संघीय राष्ट्रीय परिषद आहे. प्रत्येक अमिरातीकडे स्वतःचे स्थानिक प्रशासन व मर्यादित अधिकार आहेत; दुबई व अबू धाबी यांनी आर्थिक धोरणांत मोठी स्वायत्तता राखली आहे.

१९७१ चे संघराज्य

एकोणिसाव्या शतकापासून या प्रदेशातील अमिरातींनी ब्रिटनशी करार करून संरक्षणाची जबाबदारी त्याच्यावर सोपवली होती. त्या काळात मोती गोळा करणे, मासेमारी, उंटपालन व व्यापार हे उत्पन्नाचे प्रमुख स्रोत होते. जपानी कृत्रिम मोत्यांच्या उदयामुळे मोती व्यापार कोसळला आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेवर मोठा ताण आला.

१९५० च्या दशकात अबू धाबीत तेलाचे साठे सापडले आणि १९६० च्या दशकात निर्यात सुरू झाली. या उत्पन्नामुळे पायाभूत सुविधा उभारण्यास मदत झाली. १९६८ मध्ये ब्रिटनने सुएझच्या पूर्वेकडून माघार घेण्याची घोषणा केल्यानंतर स्थानिक शासकांनी संघराज्याचा विचार सुरू केला आणि २ डिसेंबर १९७१ रोजी संयुक्त अरब अमिरातीची स्थापना झाली. पहिले राष्ट्रपती शेख झायेद बिन सुलतान अल नहयान हे होते आणि त्यांनी देशाच्या एकत्रीकरणात निर्णायक भूमिका बजावली.

बाब	तपशील
राजधानी	अबू धाबी
सर्वात मोठे शहर	दुबई
अधिकृत भाषा	अरबी
चलन	अमिराती दिरहाम
अमिरातींची संख्या	७
संघराज्य स्थापना	१९७१
लोकसंख्या	सुमारे १ कोटी

तेल व व्यापार

तेल व नैसर्गिक वायू हे देशाच्या प्रगतीचे मूळ कारण होते. अबू धाबीकडे तेलाचे मोठे साठे आहेत, तर दुबईकडे तुलनेने कमी तेल असल्यामुळे तिने लवकरच व्यापार, बंदर व सेवा क्षेत्राकडे वाटचाल केली. जेबेल अली बंदर व मुक्त व्यापार क्षेत्र उभारून दुबईने पुनर्निर्यातीचे केंद्र म्हणून स्थान मिळवले. आज देशाच्या अर्थव्यवस्थेत तेलाचा वाटा कमी होत असून व्यापार, वित्त, विमान वाहतूक, पर्यटन, रिअल इस्टेट व लॉजिस्टिक्स यांचे योगदान वाढत आहे.

दुबई आंतरराष्ट्रीय वित्तीय केंद्र, दुबई बंदर प्राधिकरण आणि देशाच्या विमान कंपन्यांनी जागतिक व्यापारात महत्त्वाचे स्थान मिळवले आहे. अबू धाबीने गुंतवणुकीच्या माध्यमातून परदेशांतही मालमत्ता व उद्योगांत भांडवल गुंतवले आहे. अर्थव्यवस्थेला तेलावरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी सरकारने उत्पादन, तंत्रज्ञान, अंतराळ संशोधन व नवीकरणीय ऊर्जा या क्षेत्रांवर भर दिला आहे.

पायाभूत सुविधा

अत्यंत कमी काळात उभारलेली पायाभूत सुविधा ही यूएईची सर्वात मोठी कामगिरी मानली जाते. दुबईतील बुर्ज खलिफा ही जगातील सर्वात उंच इमारत असून ती शहराचे प्रतीक बनली आहे. दुबई मेट्रो, विस्तृत महामार्ग, कृत्रिम बेटे आणि जगातील सर्वाधिक व्यस्त आंतरराष्ट्रीय विमानतळांपैकी एक अशी त्याची ओळख आहे. अबू धाबीत शेख झायेद मशीद, लुव्र अबू धाबी संग्रहालय आणि सादियात बेटावरील सांस्कृतिक प्रकल्प उभे राहिले आहेत.

देशाने अणुऊर्जा क्षेत्रातही पाऊल टाकले असून बराकाह अणुऊर्जा प्रकल्प हा अरब प्रदेशातील पहिला कार्यरत अणुऊर्जा प्रकल्प मानला जातो. सौरऊर्जा प्रकल्प व शून्य-कार्बन शहराच्या प्रयोगांमधून ऊर्जेच्या नव्या स्रोतांकडे वाटचाल सुरू आहे. २०२० ची जागतिक प्रदर्शन दुबईत भरवली गेली आणि त्यामुळे पर्यटन व व्यापाराला मोठी चालना मिळाली.

समाज व संस्कृती

यूएईच्या लोकसंख्येत परदेशी नागरिकांचे प्रमाण अत्यंत मोठे असून भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, इजिप्त, फिलिपिन्स व पश्चिमी देशांतील कामगार व व्यावसायिक येथे कार्यरत आहेत. स्थानिक अमिराती नागरिकांना सरकारी सेवा व सामाजिक सुरक्षेचा लाभ मिळतो. अरबी परंपरा, इस्लामी सण व राष्ट्रीय दिवस हे सांस्कृतिक जीवनाचे केंद्र आहेत; त्याचबरोबर प्रवासी समाजांनी आपले सण व खाद्यसंस्कृती जपली आहे.

फाल्कनरी, उंटशर्यत व पारंपरिक नृत्ये हा वाळवंटातील वारसा दर्शवतात, तर आधुनिक कला संग्रहालये व महोत्सव शहरी संस्कृतीचे प्रतीक आहेत. अल ऐनचा मरुद्यान परिसर व शारजाची ऐतिहासिक वस्ती युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट आहे. देशातील कठोर हवामान व पाण्याची टंचाई यांमुळे टिकाऊ विकास व पर्यावरण संवर्धन हे दीर्घकालीन आव्हान आहे.

आव्हाने व भविष्य

संयुक्त अरब अमिरातीसमोरील सर्वात मोठे आव्हान पाण्याची टंचाई व उष्ण हवामान हे आहे. पिण्याचे पाणी व शेतीसाठी लागणारे पाणी मुख्यतः गोडे करण्याच्या प्रकल्पांवर अवलंबून असल्यामुळे ऊर्जेचा मोठा वापर होतो. अन्नधान्याचा मोठा भाग आयात होत असल्यामुळे जागतिक बाजारभावातील बदलांचा परिणाम जाणवतो. अर्थव्यवस्थेचे तेलावरील अवलंबित्व कमी करणे, नागरिकांसाठी रोजगारनिर्मिती वाढवणे आणि परदेशी कामगारांवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी कौशल्यविकास या दिशेने धोरणे आखली जात आहेत. हवामानबदलामुळे उंचावणारे तापमान व समुद्रपातळी वाढ हेही दीर्घकालीन धोके आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६