नवीकरणीय ऊर्जा

नवीकरणीय ऊर्जा म्हणजे अशा स्रोतांपासून मिळणारी ऊर्जा जे निसर्गात सतत पुन्हा तयार होत राहतात. सूर्यप्रकाश, वारा, वाहते पाणी आणि सेंद्रिय पदार्थ ही या स्रोतांची प्रमुख उदाहरणे आहेत. कोळसा व खनिज तेल यांसारखे जीवाश्म इंधन एकदा संपल्यावर पुन्हा तयार होत नाही, तर नवीकरणीय स्रोत कायम उपलब्ध राहतात. या स्रोतांचा वापर करताना हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन अत्यंत कमी होते. म्हणूनच जगभरातील देश वीजनिर्मितीत या स्रोतांचा वाटा वाढवण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

माहिती

नवीकरणीय ऊर्जेचे अनेक प्रकार आहेत. त्यात सौर, पवन, जल, जैवऊर्जा आणि भूऔष्णिक ऊर्जा यांचा समावेश होतो. प्रत्येक स्रोताची उपलब्धता व उपयुक्तता प्रदेशानुसार बदलते.

सूर्य हा पृथ्वीवरील बहुतेक ऊर्जेचा मूळ स्रोत आहे. वाऱ्याची निर्मिती सूर्यामुळे होणाऱ्या तापमानातील फरकामुळे होते, तर जलचक्रही सूर्याच्या उष्णतेवर अवलंबून आहे. जैवऊर्जेचा स्रोत असलेले वनस्पतीही सूर्यप्रकाशातच वाढतात.

जीवाश्म इंधनाच्या तुलनेत या स्रोतांमुळे प्रदूषण कमी होते. त्यामुळे हवेची गुणवत्ता सुधारण्यास आणि हवामान बदलाचा वेग कमी करण्यास मदत होते.

सौर ऊर्जा

सौर ऊर्जा ही सर्वात वेगाने वाढणारी नवीकरणीय तंत्रज्ञाने आहे. सौर पॅनल सूर्यप्रकाशाचे थेट विजेत रूपांतर करतात. ही पद्धत घरांच्या छतांपासून मोठ्या उर्जागृहांपर्यंत वापरली जाते.

गेल्या दशकात सौर पॅनलच्या किमती मोठ्या प्रमाणात घटल्या आहेत. त्यामुळे अनेक देशांत सौर ऊर्जा ही वीजनिर्मितीची सर्वात स्वस्त पद्धत बनली आहे. भारतातही मोठ्या सौर उर्जागृहांची संख्या वाढली आहे.

छतावरील सौर प्रणालीमुळे घरांचा वीजखर्च कमी होतो. शेतीसाठी सौर पंपांचा वापरही वाढत आहे. यामुळे डिझेलवरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होते.

पवन ऊर्जा

पवन ऊर्जा ही पवनचक्क्यांच्या साहाय्याने वाऱ्याच्या गतीचे विजेत रूपांतर करते. ही तंत्रज्ञाने प्रामुख्याने किनारपट्टी व गवताळ प्रदेशात उपयुक्त ठरते. भारतात तामिळनाडू, गुजरात व कर्नाटक या राज्यांत पवन ऊर्जेची मोठी क्षमता आहे.

आधुनिक पवनचक्क्या अत्यंत उंच असतात आणि कमी वेगाच्या वाऱ्यावरही वीज निर्माण करू शकतात. समुद्रात उभारल्या जाणाऱ्या पवनचक्क्यांमुळे जमिनीची गरज कमी होते. मात्र त्यांची उभारणी व देखभाल खर्चिक असते.

पवन ऊर्जेचा मुख्य अडसर म्हणजे वाऱ्याची अनिश्चितता. वारा सतत एकाच वेगाने वाहत नाही, त्यामुळे निर्मितीत चढउतार होतात. यावर उपाय म्हणून साठवणुकीची क्षमता वाढवण्यावर भर दिला जातो.

पवन ऊर्जा प्रकल्पांमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही चालना मिळते. जमीन भाड्याने दिल्याबद्दल शेतकऱ्यांना उत्पन्न मिळते आणि प्रकल्पांच्या देखभालीसाठी स्थानिकांना रोजगार उपलब्ध होतो. मात्र पक्ष्यांच्या हालचालींवर होणाऱ्या परिणामांचा अभ्यासही आवश्यक मानला जातो.

जल ऊर्जा

जल ऊर्जा ही धरणांमध्ये साठवलेल्या पाण्याच्या प्रवाहातून वीज निर्माण करते. ही सर्वात जुनी व विश्वासार्ह नवीकरणीय पद्धत मानली जाते. भारतातील अनेक मोठे धरणे वीजनिर्मितीसाठी महत्त्वाची आहेत.

जल ऊर्जेचा फायदा असा की ती मागणीनुसार वाढवता किंवा कमी करता येते. त्यामुळे सौर व पवन ऊर्जेतील चढउतार भरून काढण्यासाठी ती उपयुक्त ठरते. लहान जलप्रकल्पांमुळे दुर्गम भागांतही वीज पोहोचते.

मात्र मोठ्या धरणांमुळे जमीन बुडते आणि स्थलांतर होते. पर्यावरणीय व सामाजिक परिणामांचा विचार करूनच असे प्रकल्प मंजूर केले जातात.

जैवऊर्जा आणि इतर स्रोत

जैवऊर्जा ही शेतातील अवशेष, सेंद्रिय कचरा आणि विशिष्ट पिकांपासून मिळते. यापासून बायोगॅस, इथेनॉल व औद्योगिक उष्णता तयार होते. भारतात गोबरगॅस प्रकल्प ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणात वापरले जातात.

भूऔष्णिक ऊर्जा ही पृथ्वीच्या आतील उष्णतेवर आधारित आहे. काही देशांत ही ऊर्जा मोठ्या प्रमाणात वापरली जाते. भारतात या स्रोताची क्षमता मर्यादित असली, तरी संशोधन सुरू आहे.

समुद्राच्या लाटा व भरती-ओहोटीपासूनही वीज निर्माण करण्याच्या पद्धती विकसित केल्या जात आहेत. या तंत्रज्ञानांचा वापर अजून प्रायोगिक टप्प्यात आहे.

स्रोत	उपलब्धता	प्रमुख आव्हान
सौर	बहुतेक प्रदेश	जमीन व साठवणूक
पवन	किनारपट्टी व गवताळ भाग	वाऱ्याची अनिश्चितता
जल	नदीखोरे व डोंगराळ भाग	भूसंपादन व स्थलांतर
जैवऊर्जा	शेतीप्रधान भाग	कच्च्या मालाची उपलब्धता
भूऔष्णिक	विशिष्ट भूभाग	शोधखर्च

भारतातील वाढ

भारताने २०२१ मध्ये जागतिक हवामान परिषदेत २०३० पर्यंत ५०० गिगावॅट अ-जीवाश्म ऊर्जा क्षमता उभारण्याचे लक्ष्य जाहीर केले. या लक्ष्यात सौर व पवन ऊर्जेचा मोठा वाटा आहे. नवीकरणीय क्षमतेच्या बाबतीत भारत जगातील आघाडीच्या देशांत गणला जातो.

२०२४ च्या सुरुवातीला देशाची नवीकरणीय क्षमता सुमारे १९० गिगावॅट इतकी होती. त्यात सौर ऊर्जेचा सर्वात मोठा हिस्सा होता. पुढील वर्षांत ही क्षमता वेगाने वाढत आहे.

भारताने २०१५ मध्ये फ्रान्ससोबत आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडीची स्थापना केली. या संघटनेचे मुख्यालय भारतात आहे आणि सूर्यप्रकाश भरपूर असलेल्या देशांमध्ये सौर ऊर्जेचा प्रसार हे तिचे उद्दिष्ट आहे.

आव्हाने

नवीकरणीय ऊर्जेचा सर्वात मोठा अडसर म्हणजे साठवणूक. सूर्य मावळल्यावर किंवा वारा थांबल्यावर वीजनिर्मिती थांबते, त्यामुळे बॅटरीची गरज भासते. बॅटरी अजूनही महाग असल्याने एकूण खर्च वाढतो.

वीजवाहिन्यांची क्षमता वाढवणे हेही आव्हान आहे. दुर्गम भागांतील सौर व पवन प्रकल्पांतील वीज शहरांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी मजबूत जाळे लागते. काही ठिकाणी जमिनीची उपलब्धताही अडचण ठरते.

सौर पॅनल व बॅटरींसाठी लागणारे अनेक घटक आयात करावे लागतात. देशांतर्गत उत्पादन वाढवण्यासाठी सरकारने प्रोत्साहन योजना जाहीर केल्या आहेत. तसेच वितरण कंपन्यांची आर्थिक स्थिती हाही प्रश्न आहे.

जागतिक संदर्भ

जगभरात वीजनिर्मितीत नवीकरणीय स्रोतांचा वाटा सातत्याने वाढत आहे. अनेक देशांनी २०५० पर्यंत शून्य कार्बन उत्सर्जनाची घोषणा केली आहे. युरोपीय संघ, चीन व अमेरिका या देशांत मोठी क्षमता उभारली जात आहे.

२०१५ च्या पॅरिस करारानुसार सर्व देशांनी उत्सर्जन कमी करण्याची जबाबदारी स्वीकारली. त्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य व निधी उपलब्ध करून देण्याची चर्चा सुरू आहे. विकसनशील देशांना तंत्रज्ञान व अर्थसहाय्याची गरज आहे.

नवीकरणीय ऊर्जेमुळे नोकऱ्याही निर्माण होत आहेत. पॅनल बसवणे, देखभाल आणि उत्पादन या क्षेत्रांत मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत. भारतासाठी हा ऊर्जा सुरक्षेचाही विषय आहे, कारण आयात होणाऱ्या इंधनावरील अवलंबित्व यामुळे कमी होते.

नवीकरणीय ऊर्जेचा विचार करताना ऊर्जा बचतीलाही तितकेच महत्त्व आहे. कार्यक्षम उपकरणे वापरणे आणि अपव्यय टाळणे यामुळे नवीन क्षमता उभारण्याची गरज कमी होते. त्यामुळे ऊर्जा कार्यक्षमता हा नवीकरणीय ऊर्जेचा पूरक भाग मानला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६