बुर्ज खलिफा

बुर्ज खलिफा ही संयुक्त अरब अमिरातीतील दुबई शहरात असलेली जगातील सर्वात उंच इमारत आहे. तिची उंची सुमारे ८२८ मीटर असून त्यात सुमारे १६३ मजले आहेत. ही इमारत सुमारे २०१० मध्ये वाहतुकीसाठी खुली झाली आणि तेव्हापासून तिने जगातील सर्वात उंच इमारतीचा दर्जा टिकवून ठेवला आहे. इमारतीचे बांधकाम सुमारे २००४ मध्ये सुरू झाले आणि सहा वर्षांहून अधिक काळ चालले. या इमारतीची रचना अमेरिकेतील स्किडमोर, ओव्हिंग्स अँड मेरिल या स्थापत्य संस्थेने केली असून मुख्य अभियंता आर्किटेक्ट एड्रियन स्मिथ होते. इमारतीला संयुक्त अरब अमिरातीचे राष्ट्रपती शेख खलिफा बिन झायेद अल नाहयान यांचे नाव देण्यात आले आहे. निवासी अपार्टमेंट, कार्यालये, हॉटेल आणि निरीक्षण मंच अशा विविध वापरांसाठी ही इमारत बांधली गेली आहे.

माहिती

बुर्ज खलिफा दुबईच्या मध्यवर्ती व्यापारी भागात उभी आहे. इमारतीच्या पायथ्याशी मोठे कृत्रिम तलाव आणि संगीतमय कारंजे आहेत. या परिसराला डाउनटाउन दुबई असे म्हणतात. इमारतीची एकूण बांधकाम किंमत सुमारे दीड अब्ज अमेरिकन डॉलर इतकी होती असे अंदाज आहेत. इमारतीचे बांधकाम पूर्ण झाल्यावर ती केवळ दुबईचेच नव्हे, तर संपूर्ण जगाच्या स्थापत्यशास्त्राचे प्रतीक बनली.

बुर्ज खलिफाचे मूळ नाव बुर्ज दुबई होते. आर्थिक मंदीच्या काळात दुबईला अबू धाबीकडून मदत मिळाल्यानंतर उद्घाटनाच्या वेळी इमारतीचे नाव बदलण्यात आले. या निर्णयामुळे संयुक्त अरब अमिरातीतील सहकार्याचे प्रतीक निर्माण झाले.

नियोजन आणि बांधकाम

बुर्ज खलिफाची संकल्पना दुबईच्या आर्थिक विविधीकरणाच्या धोरणाचा भाग म्हणून पुढे आली. तेलावरील अवलंबित्व कमी करून पर्यटन, व्यापार आणि सेवा क्षेत्र वाढवण्याच्या दृष्टीने अशा खुणेची गरज होती. बांधकाम सुमारे २००४ मध्ये सुरू झाले आणि काम अनेक टप्प्यांत पूर्ण झाले. मुख्य कंत्राटदार कोरियाची सॅमसंग कंपनी होती, तर बेल्जियम आणि स्थानिक कंपन्यांनीही कामात सहभाग घेतला. बांधकामादरम्यान हजारो कामगार दिवसरात्र काम करत होते.

इमारतीचे काम अनेक आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांनी एकत्रितपणे केले. रचनेची चाचणी करण्यासाठी अनेक वाऱ्याच्या बोगद्यांमध्ये प्रयोग करण्यात आले. या चाचण्यांमुळे वाऱ्याचा दबाव आणि इमारतीची हालचाल यांचा अंदाज घेणे शक्य झाले.

रचना आणि अभियांत्रिकी

बुर्ज खलिफाचा पाया तीन बाजूंनी फाकलेल्या वायू आकाराच्या रचनेवर उभा आहे. हा आकार वाऱ्याचा दबाव कमी करण्यास मदत करतो. इमारतीच्या मध्यभागी एक मजबूत केंद्रीय स्तंभ आहे, ज्याला बट्रेस्ड कोअर असे म्हणतात. या रचनेमुळे इमारतीचे वजन सहजपणे खाली पोहोचते आणि ती वाऱ्यासमोर स्थिर राहते. इमारतीची रचना वर जाताना हळूहळू अरुंद होत जाते आणि प्रत्येक टप्प्यावर ती वेगळी दिसते.

इमारतीचा पाया सुमारे १९२ मोठ्या खांबांवर उभारला आहे, जे जमिनीत खोलवर रोवलेले आहेत. वरच्या भागात हलक्या स्टीलचा वापर केला आहे. इमारतीच्या बाहेरील आवरणात हजारो काचेचे पटल आहेत. या काचांमुळे उष्णतेचे नियंत्रण होते आणि इमारतीला चमकदार स्वरूप मिळते. इमारतीत वेगवान लिफ्ट आहेत, ज्या जगातील सर्वात वेगवान लिफ्टपैकी एक मानल्या जातात.

तपशील	माहिती
शहर व देश	दुबई, संयुक्त अरब अमिराती
उंची	सुमारे ८२८ मीटर
मजले	सुमारे १६३
बांधकाम सुरुवात	सुमारे २००४
उद्घाटन	सुमारे २०१०
स्थापत्य संस्था	स्किडमोर, ओव्हिंग्स अँड मेरिल
नावाचा स्रोत	शेख खलिफा बिन झायेद अल नाहयान

उंची आणि विक्रम

बुर्ज खलिफाने पूर्ण झाल्यावर अनेक विक्रम प्रस्थापित केले. सर्वात उंच इमारत, सर्वात उंच स्वतंत्र उभी रचना आणि सर्वाधिक उंचीवरील निरीक्षण मंच असे हे विक्रम होते. इमारतीच्या शिखराचा भाग सुमारे दोनशे मीटर उंच आहे आणि तो प्रामुख्याने दूरवरून दिसण्यासाठी तसेच दूरसंचार उपकरणांसाठी वापरला जातो.

यापूर्वी सर्वात उंच इमारतीचा दर्जा तैवानमधील तैपेई १०१ कडे होता. बुर्ज खलिफाने तो मोठ्या फरकाने मागे टाकला. सध्या सौदी अरेबियामध्ये जेद्दा टॉवर नावाची आणखी उंच इमारत बांधण्याचे काम सुरू आहे, परंतु ती अजून पूर्ण झालेली नाही.

वापर

इमारतीच्या खालच्या मजल्यांवर हॉटेल आहे, तर मधल्या भागात कार्यालये आणि निवासी अपार्टमेंट आहेत. वरच्या भागात निरीक्षण मंच आहेत. इमारतीत एक मोठे व्यायाम केंद्र, जलतरण तलाव आणि अनेक उपहारगृहे आहेत. इमारतीच्या पायथ्याशी असलेल्या तलावात संगीताच्या तालावर उडणारे कारंजे आहे, जे पर्यटकांसाठी आकर्षण ठरते.

पर्यटन

बुर्ज खलिफा हे दुबईतील सर्वात लोकप्रिय पर्यटन स्थळांपैकी एक आहे. उद्घाटनाच्या काळात येथे मोठा सोहळा झाला होता आणि तेव्हापासून ही इमारत शहराची ओळख बनली आहे. इमारतीजवळ असलेल्या व्यापारी केंद्रात दुकाने, उपहारगृहे आणि मनोरंजनाची ठिकाणे आहेत. पर्यटकांना विशिष्ट मजल्यावरील निरीक्षण मंचावर जाण्याची सोय आहे. तिथून संपूर्ण दुबई शहर, वाळवंट आणि समुद्रकिनारा दिसतो. संध्याकाळच्या वेळी शहराचे दृश्य पाहण्यासाठी विशेष गर्दी होते. तिकिटांची आगाऊ नोंदणी करण्याची सोय असल्याने पर्यटकांना प्रतीक्षा कमी करता येते.

देखभाल आणि आव्हाने

इतक्या उंच इमारतीची देखभाल करणे स्वतःच एक आव्हान आहे. इमारतीच्या काचा स्वच्छ करण्यासाठी विशेष पथके लागतात आणि या कामास अनेक महिने लागतात. वरच्या भागात वाऱ्याचा वेग आणि तापमानातील फरक यामुळे अभियांत्रिकी देखभाल नियमित करावी लागते. उंच इमारतींमुळे शहरातील वाऱ्याच्या प्रवाहावर आणि सूर्यप्रकाशावरही परिणाम होतो, असा अभ्यास सांगतो.

इमारतीच्या बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणात पाणी आणि वीज लागली. दुबईच्या उष्ण हवामानात काँक्रीट टिकवण्यासाठी विशेष उपाय करावे लागले आणि बहुतेक काम रात्रीच्या वेळी केले गेले. कामगारांची राहण्याची आणि आरोग्याची व्यवस्था हाही या प्रकल्पाचा महत्त्वाचा भाग होता. या प्रकल्पाने स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लावला.

उंच इमारतींच्या बांधकामाची शर्यत अनेक देशांमध्ये सुरू आहे. मात्र अशा प्रकल्पांचा ऊर्जावापर आणि पर्यावरणीय परिणाम यांविषयी चर्चा होत असते. बुर्ज खलिफाच्या बाबतीत ऊर्जा कार्यक्षमतेसाठी काही उपाय केले असले, तरी इमारतीचा मोठा आकार लक्षात घेता वापर मोठाच असतो.

आर्थिक पार्श्वभूमी

बुर्ज खलिफाचे बांधकाम ज्या काळात सुरू होते, त्या काळात दुबईने पर्यटन, व्यापार आणि मालमत्ता या क्षेत्रांत मोठी गुंतवणूक केली होती. सुमारे २००८-०९ मधील जागतिक आर्थिक मंदीमुळे मालमत्तेच्या किंमती घसरल्या आणि प्रकल्पाच्या वित्तपुरवठ्यावर दबाव आला. या काळात अबू धाबीने दुबईला आर्थिक मदत दिली.

मंदीच्या काळातही इमारतीचे काम थांबवले गेले नाही, कारण ती शहराच्या प्रतिष्ठेचा भाग बनली होती. उद्घाटनानंतर काही वर्षांत दुबईच्या मालमत्ता बाजारात सुधारणा झाली आणि या परिसरातील व्यावसायिक मागणी वाढली. तज्ज्ञांच्या मते, या प्रकल्पाचा परिणाम केवळ इमारतीपुरता न राहता शहराच्या एकूण विकासावर झाला.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६