सलीम अली

सलीम मोइझुद्दीन अब्दुल अली हे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध पक्षीतज्ज्ञ मानले जातात. 'भारताचे पक्षीमाणूस' अशी त्यांची ओळख आहे. भारतभर पक्ष्यांचे पद्धतशीर सर्वेक्षण करणारे ते पहिले भारतीय होते. त्यांनी अनेक पक्षीपुस्तके लिहिली आणि पक्षीनिरीक्षण हा विषय सामान्य माणसांपर्यंत पोहोचवला. बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीशी त्यांचा दीर्घकाळ संबंध होता. १९८७ मध्ये वयाच्या नव्वदाव्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

माहिती

या तक्त्यातील तपशील दाखवतात की त्यांचे काम केवळ पुस्तकांपुरते मर्यादित नव्हते. संवर्धन, शिक्षण आणि शासकीय धोरण या तिन्ही आघाड्यांवर त्यांनी काम केले.

आजही 'द बुक ऑफ इंडियन बर्ड्स' हे पक्षीनिरीक्षणातील पहिले पाऊल मानले जाते. नवशिक्यांसाठी ते पुस्तक आजही उपयुक्त आहे.

सुरुवातीचे जीवन

सलीम अली यांचा जन्म १२ नोव्हेंबर १८९६ रोजी मुंबईत एका सुलैमानी बोहरा कुटुंबात झाला. वयाच्या तिसऱ्या वर्षीच त्यांचे आई-वडील निधन पावले. मामा अमीरुद्दीन तैयबजी आणि मावशी हमीदा बेगम यांनी त्यांना सांभाळले.

शालेय शिक्षणात ते फारसे यशस्वी ठरले नाहीत. मॅट्रिकची परीक्षा त्यांनी कशीबशी उत्तीर्ण केली. मुंबईच्या सेंट झेव्हियर्स महाविद्यालयात पहिल्या वर्षीच त्यांनी शिक्षण अर्धवट सोडले.

पुढे कुटुंबाच्या टंगस्टन खाणीच्या व्यवसायासाठी ते ब्रह्मदेशात (आताचा म्यानमार) गेले. तेथील जंगलांनी त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी दिली. पक्ष्यांचे निरीक्षण आणि त्यांच्या सवयींचा अभ्यास तिथेच त्यांना लागला.

१९१७ मध्ये ते भारतात परतले. सेंट झेव्हियर्समधील फादर एथेलबर्ट ब्लॅटर यांनी त्यांना प्राणीशास्त्राकडे वळण्याचा सल्ला दिला.

एका जुन्या पक्ष्याचे नमुने पाहून त्यांना त्याची ओळख पटेना. ते नमुने घेऊन ते बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीत गेले. तिथूनच त्यांचा पक्षीशास्त्राचा प्रवास सुरू झाला.

पक्षी अभ्यासाची कारकीर्द

१९३० च्या दशकात त्यांनी भारतभर पक्ष्यांच्या मोहिमा केल्या. हैदराबाद संस्थानातील पक्ष्यांचा सर्वेक्षण त्यातील एक महत्त्वाचा टप्पा होता. या मोहिमांतून पक्ष्यांची नोंद, नकाशे आणि नमुने अशी मोठी माहिती जमा झाली.

१९४१ मध्ये 'द बुक ऑफ इंडियन बर्ड्स' प्रकाशित झाले. सोप्या भाषेत लिहिलेले हे पुस्तक लवकरच लोकप्रिय झाले. पक्ष्यांची ओळख करून घेण्यासाठी ते पहिले साधन बनले.

१९४७ नंतर ते बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीचे प्रमुख मार्गदर्शक बनले. संस्थेसाठी शासकीय मदत मिळवण्यासाठी त्यांनी आपला प्रभाव वापरला.

अमेरिकेतील पक्षीतज्ज्ञ सिडनी डिलन रिप्ले यांच्यासमवेत त्यांनी मोठे काम केले. दहा खंडांचे 'हँडबुक ऑफ द बर्ड्स ऑफ इंडिया अँड पाकिस्तान' हे त्यांचे सर्वात मोठे योगदान मानले जाते.

या पुस्तकात भारतीय उपखंडातील पक्ष्यांची सविस्तर माहिती आहे. पक्ष्यांची ओळख, वर्तन, प्रजनन आणि वास्तव्य याविषयीची नोंद त्यात आहे.

संवर्धनाचे काम

सलीम अली यांनी केवळ अभ्यास केला नाही, तर अधिकाऱ्यांपर्यंत पोहोचून संवर्धनाचे निर्णय घडवले. पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू आणि इंदिरा गांधी यांच्याशी त्यांचा संपर्क होता.

भरतपूरचे पक्षी अभयारण्य, म्हणजे आताचे केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान, निर्माण होण्यात त्यांचा वाटा होता. रंगनाथिट्टू अभयारण्याच्या निर्मितीलाही त्यांनी मदत केली.

केरळमधील सायलेंट व्हॅलीचे जंगल वाचवण्याच्या चळवळीतही त्यांनी सहभाग घेतला. तेथे धरण झाले असते तर जंगलाचे मोठे नुकसान झाले असते.

नंतरच्या काळात भरतपूरमधून गुरे आणि गुराख्यांना बाहेर काढण्याचा निर्णय झाला. त्यामुळे तेथील परिसंस्था बदलली आणि पाणपक्ष्यांची संख्या घटली, असे काही अभ्यासात म्हटले आहे.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९५८ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाला. १९७६ मध्ये पद्मविभूषण देण्यात आला. १९६७ मध्ये ब्रिटिश ऑर्निथोलॉजिस्ट्स युनियनचे सुवर्णपदक मिळवणारे ते पहिले ब्रिटिशेतर नागरिक ठरले.

१९८५ मध्ये त्यांना राज्यसभेचे सदस्य म्हणून नामनिर्देशित करण्यात आले. अनेक विद्यापीठांनी त्यांना मानद पदव्या दिल्या.

१९९० मध्ये कोइंबतूर येथे त्यांच्या नावाने पक्षीशास्त्र आणि निसर्गइतिहास संस्था सुरू झाली. अनेक अभयारण्यांना आणि पक्ष्यांच्या प्रजातींना त्यांचे नाव देण्यात आले.

अभ्यासाची पद्धत

सलीम अली यांनी पक्ष्यांची नोंद ठेवण्याची एक पद्धत विकसित केली. पक्ष्याची ओळख, वास्तव्याचे ठिकाण आणि हंगामानुसार होणारे स्थलांतर यांची नोंद त्यात होती.

त्यांनी देशभरातील अनेक भागांत मोहिमा केल्या. पश्चिम हिमालय, तिबेट, अफगाणिस्तान आणि भारताचे विविध भाग यात समाविष्ट होते.

या मोहिमांतून जमा झालेली माहिती पुढील संशोधनासाठी आधार बनली. पक्ष्यांच्या वितरणाचे नकाशे तयार करण्यास ही माहिती उपयुक्त ठरली.

त्यांनी पक्ष्यांना ओळखचिन्हे लावण्याच्या पद्धतीचाही पुरस्कार केला. यामुळे पक्ष्यांच्या हालचालींचा अभ्यास सोपा झाला.

पुस्तके आणि लेखन

'द बुक ऑफ इंडियन बर्ड्स' हे पुस्तक १९४१ मध्ये प्रकाशित झाले. त्यात पक्ष्यांचे वर्णन, ओळखण्याची लक्षणे आणि चित्रे यांचा समावेश होता.

या पुस्तकाच्या पुढील आवृत्त्यांत भर पडत गेली. आजही ते पक्षीनिरीक्षणाच्या नवशिक्यांसाठी उपयुक्त मार्गदर्शक मानले जाते.

'हँडबुक ऑफ द बर्ड्स ऑफ इंडिया अँड पाकिस्तान' हे दहा खंडांचे पुस्तक त्यांचे सर्वात मोठे काम मानले जाते. सिडनी डिलन रिप्ले यांच्यासोबत हे काम पूर्ण झाले.

पुस्तकाची दुसरी आवृत्ती त्यांच्या निधनानंतर पूर्ण झाली. यावरून या कामाची व्याप्ती लक्षात येते.

१९८५ मध्ये त्यांनी 'द फॉल ऑफ अ स्पॅरो' हे आत्मचरित्र प्रकाशित केले. त्यात त्यांनी आपल्या आयुष्यातील अनुभव मोकळेपणाने मांडले.

नावातून मिळालेला मान

त्यांच्या नावाने अनेक पक्ष्यांच्या प्रजातींची नावे ठेवण्यात आली. सलीम अलीचा बट आणि सलीम अलीचा स्विफ्ट या त्यातील काही उदाहरणे आहेत.

त्यांच्या पत्नी तेहमिना यांच्या नावानेही एका पक्ष्याची उपप्रजाती नाव देण्यात आली आहे.

१९९० मध्ये कोइंबतूर येथे सॅलिम अली सेंटर फॉर ऑर्निथोलॉजी अँड नॅचरल हिस्ट्री सुरू झाली. गोवा आणि केरळमधील काही अभयारण्यांना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.

१९९६ मध्ये त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्षात भारत सरकारने दोन टपाल तिकिटे काढली.

संदर्भ

1. ब्रिटानिका — सलीम अली
2. बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी
3. नेहरू आर्काइव्ह — सलीम अली
4. हिंदुस्तान टाइम्स — सलीम अली
5. विकिपीडिया — सलीम अली

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६