राजा रामण्णा

राजा रामण्णा हे भारताच्या अणुकार्यक्रमाचे प्रमुख शास्त्रज्ञ होते. ते भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे (BARC) संचालक आणि अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष होते. १८ मे १९७४ रोजी राजस्थानमधील पोखरण येथे झालेल्या भारताच्या पहिल्या अणुचाचणीचे नेतृत्व त्यांनी केले. त्या चाचणीला स्माइलिंग बुद्धा असे संकेतनाव देण्यात आले होते.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. पोखरण येथील पहिली चाचणी १८ मे १९७४ रोजी सकाळी ८ वाजून ५ मिनिटांनी झाली.

बालपण आणि शिक्षण

राजा रामण्णा यांचा जन्म २८ जानेवारी १९२५ रोजी कर्नाटकातील तुमकूर जिल्ह्यातील तिपतूर येथे झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण बिशप कॉटन बॉईज स्कूलमध्ये झाले. पुढे त्यांनी मद्रास ख्रिश्चन कॉलेजमधून भौतिकशास्त्रात पदवी घेतली.

१९४९ मध्ये त्यांनी लंडनच्या किंग्ज कॉलेजमधून पीएच.डी. पदवी मिळवली. त्यांच्या प्रबंधात त्यांनी अणुकणाची उर्जा आणि दिशा एकाच वेळी मोजणारे नवे उपकरण विकसित केले होते. भारतात परतल्यावर होमी भाभा यांनी त्यांना टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेत काम करण्याची संधी दिली.

संशोधन क्षेत्र

त्यांचे मुख्य कार्यक्षेत्र अणुविभाजन आणि न्यूट्रॉन भौतिकशास्त्र होते. १९५६ मध्ये अप्सरा या भारतातील पहिल्या संशोधन अणुभट्टीतून निघणाऱ्या न्यूट्रॉन किरणांचा वापर करून त्यांनी संशोधन सुरू केले. अणुविभाजनात तात्काळ निघणारे न्यूट्रॉन, गॅमा किरण आणि अल्फा कण यांचा अभ्यास त्यांनी आपल्या पथकासह केला.

१९५७ मध्ये त्यांनी बार्कमध्ये प्रशिक्षण शाळा सुरू करून अणुऊर्जा विभागासाठी शास्त्रज्ञ तयार करण्याची परंपरा सुरू केली. पुढे ध्रुव या अणुभट्टीच्या उभारणीत त्यांची महत्त्वाची भूमिका होती.

प्रमुख कामगिरी

१९६६ मध्ये होमी भाभा यांचे निधन झाल्यानंतर अणुस्फोटक तंत्रज्ञानाचे संशोधन रामण्णा यांच्या हाती आले. १९७२ मध्ये ते बार्कचे संचालक झाले आणि त्याच वर्षी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी चाचणीची अंतिम मंजुरी दिली. १९७४ मध्ये चाचणी यशस्वी झाल्यावर त्यांनी पंतप्रधानांना संदेश पाठवला.

१९७८ ते १९८२ या काळात ते संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेचे (DRDO) महासंचालक होते. १९८३ ते १९८७ या काळात त्यांनी अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष आणि अणुऊर्जा विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले. १९८६ मध्ये ते आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेच्या सर्वसाधारण परिषदेचे अध्यक्ष होते. त्यांनी बंगळुरू येथील राष्ट्रीय प्रगत अभ्यास संस्थेची स्थापना करून तिचे पहिले संचालक म्हणून काम केले.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९६३ मध्ये त्यांना शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार मिळाला. १९६८ मध्ये पद्मश्री, १९७३ मध्ये पद्मभूषण आणि १९७५ मध्ये पद्मविभूषण देण्यात आले. इंदूर येथील प्रगत तंत्रज्ञान केंद्राला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

राजा रामण्णा यांनी भारतात अणुऊर्जेची तांत्रिक आत्मनिर्भरता उभी करण्यात मोलाचा वाटा उचलला. त्यांनी अणुशास्त्राच्या शिक्षणासाठी संस्था उभारल्या आणि तरुण शास्त्रज्ञांना संधी दिल्या. पुढील काळात त्यांनी अणुप्रसाराच्या विरोधात आणि चाचण्यांविरोधात आपली भूमिका मांडली.

संदर्भ

1. Raja Ramanna — English Wikipedia
2. Bhabha Atomic Research Centre — अधिकृत संकेतस्थळ
3. Department of Atomic Energy — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६