मुंबई उपनगर जिल्हा

मुंबई उपनगर जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या कोकण विभागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय बांद्रा (पूर्व) येथे आहे. १ ऑक्टोबर १९९० रोजी मुंबई जिल्ह्याचे विभाजन करून हा जिल्हा तयार झाला. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ४४६ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या ९३,५६,९६२ आहे. जिल्हा पूर्णपणे शहरी असून त्यात गावे नाहीत.

माहिती

जिल्ह्याची संपूर्ण लोकसंख्या शहरी आहे. जिल्ह्याची लोकसंख्या घनता देशातील सर्वाधिक घनतेच्या भागांपैकी एक आहे.

जिल्ह्याचा कारभार बृहन्मुंबई महानगरपालिकेमार्फत चालतो. या महानगरपालिकेचे क्षेत्र मुंबई शहर व मुंबई उपनगर या दोन्ही जिल्ह्यांत पसरलेले आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

उपनगर हा शब्द उप आणि नगर या शब्दांवरून आला आहे. मुंबई शहराच्या उत्तरेकडील विस्ताराला उपनगर असे म्हटले जात असे. १९९० मध्ये हा भाग स्वतंत्र जिल्हा झाला.

मुंबई हे नाव मुंबादेवी किंवा मोबई या जुन्या नावांवरून आले असे मानले जाते. ब्रिटिश काळात शहराचा मोठा विस्तार झाला. साष्टी बेटावरील गावे क्रमशः शहरात विलीन झाली.

इतिहास

मुंबईची बांद्रा ते दहिसर आणि कुर्ला ते मुलुंड अशी वाढ होत गेली. या भागाला उपनगर असे म्हटले जात असे.

१९५० मध्ये महानगरपालिकेची हद्द जोगेश्वरीपर्यंत वाढवण्यात आली. १९५७ मध्ये ती दहिसर व मुलुंडपर्यंत गेली.

१९९० मध्ये प्रशासकीय सोयीसाठी मुंबईचे दोन जिल्ह्यांत विभाजन झाले. महिमच्या उत्तरेकडील भाग मुंबई उपनगर जिल्हा झाला.

जिल्ह्यात पूर्व उपनगरे व पश्चिम उपनगरे असे दोन भाग आहेत. दोन्ही भाग रेल्वेमार्गाने जोडलेले आहेत.

उपनगरांचा विस्तार २० व्या शतकात झपाट्याने झाला. पूर्वीच्या शेतजमिनी व कारखान्यांच्या जागी आता निवासी इमारती उभ्या आहेत.

या भागातील अनेक गावे कालांतराने शहरात विलीन झाली. ब्रिटिश काळात येथे रेल्वेमार्ग व कारखाने उभारले गेले. स्वातंत्र्यानंतर उपनगरांचा विस्तार झपाट्याने झाला.

भूगोल

मुंबई उपनगर जिल्हा साष्टी बेटावर वसलेला आहे. पश्चिमेस अरबी समुद्र, उत्तरेस ठाणे जिल्हा, तर दक्षिणेस मुंबई शहर जिल्हा आहे.

जिल्ह्याची हद्द बांद्रापासून दहिसरपर्यंत व कुर्ल्यापासून मुलुंडपर्यंत पसरलेली आहे. मिठी ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे.

जिल्ह्यात डोंगर, तलाव व किनारी भाग आहेत. पवई तलाव व तुळशी तलाव हे मोठे तलाव आहेत. हवामान दमट व उष्ण आहे.

जिल्ह्यात समुद्रकिनारा, तलाव व डोंगर दोन्ही आहेत. मोसमी पाऊस जून ते सप्टेंबर या काळात पडतो.

जिल्ह्याची जमीन बहुतांश बांधकामाखाली आहे. उरलेल्या भागात डोंगर व जंगल आहे. मिठी नदीच्या काठचा भाग पाणी साचण्यासाठी ओळखला जातो. जिल्ह्यातील तलाव पिण्याच्या पाण्याचा स्रोत आहेत.

हवामान

जिल्ह्यात दमट व उष्ण हवामान आहे. समुद्राजवळ असल्यामुळे उकाडा वर्षभर जाणवतो. उन्हाळ्यात तापमान ३५ अंशांच्या आसपास असते.

पावसाळा जून ते सप्टेंबर असतो. जिल्ह्यात मुसळधार पाऊस पडतो. काही वेळा एका दिवसात मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडून पाणी साचते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था सेवा क्षेत्रावर आधारित आहे. बँक, विमा, माहिती तंत्रज्ञान व व्यापार ही प्रमुख क्षेत्रे आहेत.

चित्रपट व मनोरंजन उद्योगाचे मोठे केंद्र याच जिल्ह्यात आहे. बंदर व आंतरराष्ट्रीय व्यापारामुळे जिल्ह्यातील व्यवसायाला आधार मिळतो.

जिल्ह्यात मोठ्या संख्येने कार्यालये व व्यावसायिक आस्थापना आहेत. यामुळे देशभरातून लोक येथे कामासाठी येतात.

जिल्ह्यात माहिती तंत्रज्ञान व सेवा उद्योग मोठ्या प्रमाणात आहेत. अनेक आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांची कार्यालये येथे आहेत.

जिल्ह्यातील बहुतांश लोक सेवा क्षेत्रात काम करतात. चित्रपट व जाहिरात उद्योगात मोठ्या संख्येने लोक कार्यरत आहेत. लहान व्यवसाय व दुकाने या भागात मोठ्या प्रमाणात आहेत. वाहतूक व दळणवळण क्षेत्रातही रोजगार उपलब्ध आहे.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात तीन तालुके आहेत: कुर्ला, अंधेरी व बोरिवली. प्रशासनासाठी जिल्हा दोन महसूल विभागांत विभागलेला आहे.

जिल्ह्यात ८७ गावे नोंदवली आहेत, पण सर्व भाग शहरी आहे. जिल्ह्यात चार लोकसभा मतदारसंघ व अनेक विधानसभा मतदारसंघ आहेत.

जिल्ह्यातील तालुके प्रशासकीय सोयीसाठी विभागलेले आहेत. कुर्ला, अंधेरी व बोरिवली हे तीन तालुके आहेत. जिल्ह्यात ८७ गावे नोंदवली आहेत. जिल्ह्याचा कारभार महानगरपालिका व जिल्हा प्रशासन मिळून चालतो.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ९३,५६,९६२ आहे. लोकसंख्या घनता २०,९८० व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी, हिंदी व गुजराती भाषिक लोक मोठ्या संख्येने राहतात. देशभरातून लोक रोजगारासाठी येथे येतात.

जिल्ह्यात सर्व धर्माचे व पंथाचे लोक एकत्र राहतात. सणांचे उत्सव सर्वत्र उत्साहाने साजरे होतात.

दळणवळण व शिक्षण

जिल्ह्यातून मध्य व पश्चिम रेल्वेचे मार्ग जातात. उपनगरीय गाड्यांवर दररोज लाखो प्रवासी प्रवास करतात.

जिल्ह्यातून राष्ट्रीय महामार्ग जातात. बांद्रा-वरळी सी लिंकमुळे पश्चिम उपनगरांतील वाहतूक सुधारली आहे.

जिल्ह्यात अनेक महाविद्यालये व संशोधन संस्था आहेत. भारतीय तंत्रज्ञान संस्था मुंबईचे आवार जिल्ह्यात आहे.

पर्यटनस्थळे

बांद्रा-वरळी सी लिंक हे समुद्रावरील देखणे बांधकाम आहे. जुहू व गोरेगाव येथील समुद्रकिनारे पर्यटकांना आकर्षित करतात.

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाचा काही भाग जिल्ह्यात आहे. कान्हेरी येथील प्राचीन लेणी व बांद्रा किल्ला पाहण्यासारखे आहेत. माऊंट मेरी चर्च हेही प्रसिद्ध स्थळ आहे.

जिल्ह्यातील उद्याने व समुद्रकिनारे कुटुंबांसाठी आकर्षणाची ठिकाणे आहेत. पवई तलाव परिसर शांत वातावरण देतो. आरे कॉलनीतील हिरवाई शहरातील दुर्मीळ ठिकाण आहे. संग्रहालये व कला दालनेही पर्यटकांना आकर्षित करतात.

विकासाची आव्हाने

प्रत्येक चौरस किलोमीटरमागे सुमारे २०,९८० लोक राहतात. गृहनिर्माणाची किंमत वाढल्यामुळे अनेकांना दूरच्या उपनगरांत राहावे लागते. वाहतुकीवर मोठा ताण पडतो.

पावसाळ्यात पाणी साचणे व वाहतूक विस्कळीत होणे ही नेहमीची समस्या आहे. कचरा व्यवस्थापन व हरित क्षेत्र राखणे आव्हान आहे. पायाभूत सुविधांच्या सुधारणेवर मोठी गुंतवणूक होत आहे.

संदर्भ

1. मुंबई उपनगर जिल्हा, महाराष्ट्र शासन
2. महाराष्ट्र शासन
3. भारताची जनगणना २०११
4. महाराष्ट्र आर्थिक व सांख्यिकी संचालनालय
5. महाराष्ट्र सामाजिक-आर्थिक पुस्तिका
6. Britannica — Maharashtra

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६