मोसमी पाऊस

मोसमी पाऊस म्हणजे वर्षातील विशिष्ट महिन्यांत वाऱ्यांची दिशा उलट होऊन आलेल्या पावसाळी कालावधीत पडणारा पाऊस होय. 'मान्सून' हा शब्द अरबी भाषेतील 'मौसिम' या शब्दावरून आला आहे, ज्याचा अर्थ ऋतू असा होतो. भारताच्या बहुतांश भागात पावसाचे प्रमाण या मोसमी वाऱ्यांवर अवलंबून असते. जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यांत देशाच्या बहुतांश भागात वार्षिक पावसाचा मोठा हिस्सा पडतो. शेती, जलाशये, भूजल पातळी आणि विजेची निर्मिती ही सर्व या पावसावर अवलंबून आहेत. म्हणूनच भारतीय अर्थव्यवस्थेत मोसमी पावसाला विशेष स्थान आहे. मात्र हा पाऊस दरवर्षी एकसारखा पडत नाही; काही वर्षी अतिवृष्टी होते, तर काही वर्षी दुष्काळ पडतो.

माहिती

मोसमी पावसाचे मूळ कारण म्हणजे जमीन आणि समुद्र यांच्या तापमानातील फरक होय. उन्हाळ्यात जमीन समुद्रापेक्षा अधिक वेगाने तापते. त्यामुळे जमिनीवरील हवा गरम होऊन वर जाते आणि तिथे कमी दाबाचा पट्टा तयार होतो. हिंदी महासागरावरील बाष्पयुक्त हवा त्या कमी दाबाच्या पट्ट्याकडे खेचली जाते. ही हवा समुद्रावरून जमिनीकडे वाहत असताना आपल्याबरोबर मोठ्या प्रमाणात बाष्प घेऊन येते. जमिनीवर पोहोचल्यावर ती वर उचलली जाते, थंड होते आणि बाष्पाचे पाण्यात रूपांतर होऊन पाऊस पडतो.

हिवाळ्यात ही परिस्थिती उलट होते. जमीन लवकर थंड होते आणि समुद्र तुलनेने उबदार राहतो. त्यामुळे वारे जमिनीवरून समुद्राकडे वाहतात. या वाऱ्यांमध्ये बाष्प कमी असते, त्यामुळे पाऊस पडत नाही. याच कारणामुळे भारतात हिवाळा बहुतांश भागात कोरडा असतो.

वाऱ्यांची दिशा बदलण्याची प्रक्रिया

मोसमी वाऱ्यांची दिशा बदलणे ही एक हळूहळू घडणारी प्रक्रिया आहे. एप्रिल ते मे महिन्यात जमीन तापू लागते आणि कमी दाबाचा पट्टा तयार होतो. मे महिन्याच्या अखेरीस किंवा जूनच्या सुरुवातीला नैऋत्येकडून येणारे वारे केरळच्या किनाऱ्यावर पोहोचतात; याला मोसमी पावसाचे आगमन असे म्हणतात. त्यानंतर हे वारे उत्तरेकडे सरकत जाते आणि जुलैच्या मध्यापर्यंत संपूर्ण देश व्यापतात.

सप्टेंबरनंतर हे वारे मागे सरकू लागतात आणि ऑक्टोबरपर्यंत बहुतांश भागातून निघून जातात. या माघारीच्या काळात दक्षिण भारतात पाऊस पडतो, ज्याला ईशान्येकडील मोसमी पाऊस असे म्हणतात. या पावसामुळे तमिळनाडूसारख्या राज्यांना मुख्य पर्जन्य मिळतो.

भारतीय पर्जन्याचे वितरण

भारतातील पाऊस भौगोलिकदृष्ट्या अत्यंत असमान आहे. पश्चिम घाटाच्या पश्चिमेकडील उतारावर आणि ईशान्य भारतात सर्वाधिक पाऊस पडतो, तर राजस्थानच्या पश्चिम भागात आणि दक्षिणेतील काही भागांत तो अत्यंत कमी असतो. पश्चिम घाट ओलांडल्यावर वारे कोरडे होतात आणि त्यामुळे घाटाच्या पूर्वेकडील भागात पाऊस कमी होतो.

कृषीवरील परिणाम

भारतातील बहुतांश शेतजमीन पावसावर आधारित आहे. खरीप हंगामातील पिके — भात, ज्वारी, बाजरी, कापूस, सोयाबीन — मोसमी पावसाच्या आगमनानंतर पेरली जातात. पावसाची सुरुवात उशिरा झाल्यास पेरणीही लांबते आणि उत्पादनावर परिणाम होतो. पावसाचे दीर्घ खंड पडल्यास पिके सुकतात, तर अतिवृष्टीमुळे पूर येतो आणि पिकांचे नुकसान होते.

पावसाची सुरुवात आणि समाप्ती यांचाही शेतकऱ्यांना विचार करावा लागतो. उशिरा आलेला पाऊस असलेल्या पिकांना हानी पोहोचवू शकतो, तर लवकर आलेला पाऊस निवडलेल्या पिकाच्या कालावधीशी जुळत नाही. त्यामुळे पिकांची निवड, पेरणीची वेळ आणि सिंचनाचे नियोजन हे सर्व पावसाच्या अंदाजावर अवलंबून असते.

पावसाचे प्रमाण केवळ शेतीवरच नव्हे, तर धरणांतील साठा, जलविद्युत निर्मिती, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता आणि ग्रामीण रोजगार यांवरही परिणाम करते. त्यामुळे मोसमी पावसाचा अंदाज हा हवामानशास्त्राचा महत्त्वाचा विषय आहे.

एल निनोशी संबंध

प्रशांत महासागराच्या पूर्व भागातील समुद्रपृष्ठाचे तापमान असामान्यपणे वाढण्याच्या घटनेला एल निनो म्हणतात. या घटनेचा भारतीय मोसमी पावसाशी संबंध असल्याचे संशोधनातून दिसून आले आहे. अनेक एल निनो वर्षांमध्ये भारतात पाऊस कमी पडलेला आहे. तथापि हा संबंध ठाम नाही; काही एल निनो वर्षांमध्ये पाऊस सामान्य राहिलेला आहे. हिंदी महासागरातील तापमानाच्या बदलांचाही यावर परिणाम होतो.

उदाहरणार्थ, २०१५ मध्ये एल निनोची परिस्थिती असताना देशातील मोसमी पावसाचे प्रमाण दीर्घकालीन सरासरीच्या सुमारे ८६ टक्के इतके होते. १९१८ मध्ये नोंदवलेला पाऊस सर्वात कमी, म्हणजे सरासरीच्या सुमारे ७५ टक्के इतका होता. यावरून पावसातील वार्षिक फरक किती मोठा असू शकतो, हे लक्षात येते.

अतिवृष्टी आणि दुष्काळ

मोसमी पावसाचे प्रमाण जास्त झाल्यास नद्या तुडुंब भरतात आणि पूर येतो. डोंगराळ भागात भूस्खलन होते आणि शहरांमध्ये पाणी साचते. दुसरीकडे पाऊस कमी पडल्यास जलाशये कोरडी होतात, भूजल पातळी घटते आणि दुष्काळाची स्थिती निर्माण होते. दुष्काळामुळे पिण्याच्या पाण्याची टंचाई, पशुधनाचे नुकसान आणि स्थलांतर अशा अनेक समस्या उद्भवतात.

पावसाचे वितरणही तितकेच महत्त्वाचे असते. एकूण पाऊस सामान्य असला, तरी तो काही दिवसांतच पडल्यास पूर येतो आणि उर्वरित काळ कोरडा राहिल्यास दुष्काळ जाणवतो. त्यामुळे केवळ एकूण आकडा न पाहता पावसाचा कालावधी आणि वितरण यांचाही अभ्यास केला जातो. हवामान बदलामुळे अशा टोकाच्या घटनांचे प्रमाण वाढत असल्याचे संशोधन सुचवते.

हवामान बदलाचा परिणाम

हवामान बदलामुळे मोसमी पावसाच्या पद्धतीत बदल होत असल्याचे संशोधन सुचवते. पावसाचे दिवस कमी होत असल्याचे आणि एकाच वेळी अधिक पाऊस पडण्याचे प्रमाण वाढत असल्याचे काही अभ्यासांत आढळले आहे. यामुळे पूर आणि दुष्काळ अशा दोन्ही टोकांचा धोका वाढतो.

तापमानवाढीमुळे हवेतील बाष्प धारण करण्याची क्षमता वाढते. त्यामुळे पाऊस पडल्यास तो अधिक तीव्रतेने पडू शकतो. दुसरीकडे पावसाच्या खंडांचा कालावधी वाढल्यास शेतीवर विपरीत परिणाम होतो. त्यामुळे जलसाठवण, सिंचन आणि पीक नियोजन यांत बदल आवश्यक मानले जातात.

पूर्वानुमान आणि पारंपरिक ज्ञान

मोसमी पावसाचा अंदाज वर्तवणे हे हवामानशास्त्रातील आव्हानात्मक काम आहे. भारतीय हवामानशास्त्र विभाग दरवर्षी एप्रिल महिन्यात संपूर्ण हंगामाच्या पावसाचा अंदाज जाहीर करतो आणि त्यानंतर जून महिन्यात त्याचा सुधारित अंदाज देतो. या अंदाजात दीर्घकालीन सरासरीच्या तुलनेत पाऊस किती टक्के असेल, हे सांगितले जाते. पावसाचे प्रमाण सरासरीच्या ९६ ते १०४ टक्क्यांदरम्यान असल्यास ते सामान्य मानले जाते.

अंदाज वर्तवण्यासाठी समुद्रपृष्ठाचे तापमान, वाऱ्यांचा वेग आणि दिशा, हवेतील दाबाचे वितरण, बर्फाचे प्रमाण आणि जमिनीची आर्द्रता यांसारख्या घटकांचा विचार केला जातो. संगणकीय हवामान प्रतिकृतींच्या साहाय्याने भविष्यातील स्थितीचा अंदाज घेतला जातो. तथापि काही आठवड्यांपुढील अंदाज अजूनही मर्यादित अचूकतेचे असतात.

शेतकरी आणि ग्रामीण समाजाने पिढ्यानपिढ्या पावसाच्या पद्धतींचे निरीक्षण करून स्थानिक संकेत तयार केले आहेत. वाऱ्याची दिशा, ढगांचा प्रकार, पक्ष्यांचे वर्तन आणि झाडांची पाने यांवरून पावसाचा अंदाज बांधण्याची परंपरा अनेक भागांत आढळते. हे संकेत वैज्ञानिकदृष्ट्या सर्वत्र अचूक ठरत नसले, तरी स्थानिक अनुभवाचे ते महत्त्वाचे दस्तऐवज आहेत.

आधुनिक हवामानशास्त्र या पारंपरिक माहितीचा वैज्ञानिक निरीक्षणांशी मेळ घालून अधिक उपयुक्त अंदाज देण्याचा प्रयत्न करते.

संदर्भ

1. भारतीय हवामानशास्त्र विभाग
2. भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्था, पुणे
3. राष्ट्रीय महासागरीय व वायुमंडलीय प्रशासन — एल निनो
4. जागतिक हवामानशास्त्र संघटना
5. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — मान्सून

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६