ठाणे जिल्हा

ठाणे जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या कोकण विभागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय ठाणे शहरात आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याची लोकसंख्या १,१०,६०,१४८ होती. १ ऑगस्ट २०१४ रोजी पालघर जिल्हा वेगळा झाला. त्यानंतर उरलेल्या ठाणे जिल्ह्याची लोकसंख्या ८०,७०,०३२ इतकी आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ४,२१४ चौरस किलोमीटर आहे.

माहिती

जिल्ह्यात शहरी लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात आहे. ठाणे व उल्हासनगर हे तालुके पूर्णपणे शहरी आहेत.

ठाणे शहर मुंबईशी रस्ते व उपनगरीय रेल्वेने जोडलेले आहे. जिल्ह्यातील अनेक शहरे मुंबई महानगर प्रदेशाचा भाग आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

ठाणे हे नाव स्थान किंवा ठाणा या शब्दावरून आले असे मानले जाते. प्राचीन काळी येथे प्रशासकीय ठाणे होते. त्यावरून शहराचे नाव पडले.

ठाणा म्हणजे लष्करी किंवा प्रशासकीय तळ असेही अर्थ सांगितले जातात. काळानुसार शहराचा विस्तार होत गेला. आज ठाणे हे मुंबईशेजारील मोठे शहर आहे.

इतिहास

ठाणे हे जुने बंदर शहर आहे. प्राचीन काळात येथून अरब देशांशी व्यापार होत असे.

१६ व्या शतकात पोर्तुगीजांनी या भागावर ताबा मिळवला. पुढे मराठ्यांनी हा भाग जिंकला.

ब्रिटिश काळात ठाणे जिल्हा मोठा होता. त्यात आजचे पालघर व काही भाग समाविष्ट होते.

१९९० मध्ये मुंबई उपनगर जिल्हा वेगळा झाला. २०१४ मध्ये पालघर जिल्हा वेगळा करण्यात आला.

१९ व्या शतकात मुंबईच्या वाढीमुळे ठाणे परिसरातील लोकसंख्या वाढली. पुढे हा भाग औद्योगिक केंद्र बनला.

या भागातील बंदरे प्राचीन काळापासून व्यापारासाठी वापरली जात होती. पोर्तुगीज व मराठ्यांच्या काळात येथील किल्ल्यांचे महत्त्व होते. स्वातंत्र्यानंतर औद्योगिक वसाहतींमुळे जिल्ह्याचा चेहरा बदलला.

भूगोल

ठाणे जिल्हा सह्याद्री व अरबी समुद्राच्या मधल्या पट्ट्यात आहे. उत्तरेस पालघर, ईशान्येस नाशिक, पूर्वेस अहिल्यानगर व पुणे, तर दक्षिणेस रायगड व मुंबई उपनगर जिल्हा आहे.

जिल्ह्याची पश्चिम सीमा अरबी समुद्राला लागून आहे. उल्हास ही प्रमुख नदी आहे. जिल्ह्यात डोंगराळ भाग व किनारी मैदाने दोन्ही आहेत.

शहापूर तालुका क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा आहे. उल्हासनगर तालुका सर्वात लहान आहे. जिल्ह्यात पाऊस भरपूर पडतो.

जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान सुमारे २,००० मिलिमीटर आहे. उन्हाळ्यात हवा दमट असते.

जिल्ह्याची जमीन किनारी भागात रेती व गाळाची आहे. पूर्व भागातील डोंगराळ तालुक्यांत जमीन उथळ आहे. उल्हास खोऱ्यातील जमीन सुपीक आहे. जिल्ह्यातील जंगल क्षेत्र मर्यादित असून संरक्षणाची गरज आहे.

जिल्ह्यातील उल्हास नदी शहरांमधून वाहते. नदीच्या काठचा परिसर वर्षानुवर्षे प्रदूषणाने ग्रासलेला आहे. स्वच्छतेसाठी उपाययोजना सुरू आहेत. जिल्ह्यातील डोंगराळ भागात जंगल व धबधबे आढळतात.

हवामान

जिल्ह्यात दमट व उष्ण हवामान आहे. किनारपट्टीमुळे उकाडा जास्त जाणवतो. उन्हाळ्यात तापमान ३५ अंशांच्या आसपास असते.

वार्षिक पावसाचे प्रमाण सुमारे २,००० मिलिमीटर इतके आहे. जून ते सप्टेंबर या काळात पाऊस पडतो. हिवाळ्यात हवामान सौम्य राहते.

अर्थव्यवस्था

ठाणे जिल्हा राज्यातील औद्योगिकदृष्ट्या विकसित जिल्ह्यांपैकी एक आहे. रासायन, औषध, अभियांत्रिकी व खाद्यप्रक्रिया उद्योग मोठ्या प्रमाणात आहेत.

भिवंडी येथे मोठ्या प्रमाणात विणकाम उद्योग आहे. कल्याण, अंबरनाथ व ठाणे परिसरात लहान व मध्यम उद्योग आहेत.

जिल्ह्यात भात, भाजीपाला व फुलांची शेती होते. मासेमारीही किनारी भागात चालते.

मुंबईजवळ असल्यामुळे जिल्ह्यात सेवा क्षेत्र वेगाने वाढले आहे. अनेक कंपन्यांची कार्यालये येथे आहेत.

जिल्ह्यातील औद्योगिक वसाहतींमध्ये मोठ्या कंपन्या कार्यरत आहेत. रासायन व औषध उद्योग येथे प्रमुख आहेत. भिवंडी येथील विणकाम उद्योगात मोठ्या संख्येने कामगार काम करतात. सेवा क्षेत्रातही मोठ्या प्रमाणात रोजगार उपलब्ध आहे.

जिल्ह्यातील उद्योगांना मुंबईच्या बंदराचा फायदा होतो. कच्चा माल व तयार माल वाहून नेण्यासाठी रस्ते व रेल्वेचा वापर होतो. यामुळे उद्योगांना जवळच बाजारपेठ मिळते. औद्योगिक वसाहतींचा विस्तार सातत्याने होत आहे.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात सात तालुके आहेत: ठाणे, कल्याण, अंबरनाथ, उल्हासनगर, भिवंडी, शहापूर व मुरबाड.

जिल्ह्यात सहा महानगरपालिका आहेत. पाच पंचायत समित्या व अनेक ग्रामपंचायती कार्यरत आहेत.

जिल्ह्यातील तालुके प्रशासकीय सोयीसाठी विभागलेले आहेत. ठाणे व उल्हासनगर या दोन तालुक्यांत शेतीक्षेत्र जवळपास उरलेले नाही. शहापूर तालुक्याचे क्षेत्र सर्वाधिक आहे. प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय व पंचायत समिती कार्यरत आहे.

लोकसंख्या व समाज

विभाजनानंतर उरलेल्या जिल्ह्याची लोकसंख्या ८०,७०,०३२ आहे. लोकसंख्या घनता १,९१५ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. शहरी भागात विविध राज्यांतील लोक राहतात.

जिल्ह्याची लोकसंख्या घनता जास्त आहे. शहरीकरणामुळे गृहनिर्माण व वाहतूक या क्षेत्रांत मोठी मागणी आहे.

दळणवळण व शिक्षण

ठाणे जिल्ह्यातून मध्य व पश्चिम रेल्वेचे मार्ग जातात. उपनगरीय गाड्यांमुळे मुंबईशी दैनंदिन प्रवास सोपा होतो.

जिल्ह्यातून राष्ट्रीय महामार्ग जातात. ठाणे, कल्याण व भिवंडी ही शहरे रस्त्याने जोडलेली आहेत.

जिल्ह्यात अनेक महाविद्यालये व व्यावसायिक संस्था आहेत. मुंबईतील विद्यापीठांशी संलग्न महाविद्यालये येथे कार्यरत आहेत.

पर्यटनस्थळे

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाचा काही भाग जिल्ह्यात आहे. ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्य पक्षीप्रेमींना आकर्षित करते.

टिटवाळा येथील सिद्धिविनायक मंदिर प्रसिद्ध आहे. अंबरनाथ येथील प्राचीन मंदिर व गणेशपुरी येथील आश्रमही पाहण्यासारखे आहेत.

जिल्ह्यातील तलाव व उद्याने कुटुंबांसाठी आकर्षणाची ठिकाणे आहेत. मुरबाड परिसरातील धबधबे पावसाळ्यात देखणे दिसतात. कल्याण व अंबरनाथ येथील जुनी मंदिरे पाहण्यासारखी आहेत.

विकासाची आव्हाने

जिल्ह्यातील लोकसंख्या घनता जास्त असल्यामुळे गृहनिर्माणाची मागणी मोठी आहे. वाहतूक कोंडी ही दैनंदिन समस्या बनली आहे. रस्ते व उपनगरीय रेल्वेच्या विस्तारावर भर दिला जात आहे.

औद्योगिक वसाहतींमुळे प्रदूषणाचा प्रश्न निर्माण होतो. उल्हास नदीचे प्रदूषण कमी करण्यासाठी उपाययोजना सुरू आहेत. हरित क्षेत्र टिकवण्यासाठी नियोजन केले जात आहे.

संदर्भ

1. ठाणे जिल्हा, महाराष्ट्र शासन
2. महाराष्ट्र शासन
3. भारताची जनगणना २०११
4. महाराष्ट्र आर्थिक व सांख्यिकी संचालनालय
5. महाराष्ट्र सामाजिक-आर्थिक पुस्तिका
6. Britannica — Maharashtra

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६