किलीमंजारो पर्वत

किलीमंजारो हा पूर्व आफ्रिकेतील तान्झानिया देशाच्या उत्तर भागात स्थित सुप्त ज्वालामुखी आहे. त्याचे उहुरू शिखर समुद्रसपाटीपासून सुमारे ५,८९५ मीटर उंच असून ते आफ्रिका खंडातील सर्वोच्च बिंदू आहे. परिसरातील सपाट मैदानापासून तो सुमारे ४,८०० मीटर उंच उभा राहतो, त्यामुळे जगातील सर्वाधिक उंच स्वतंत्र पर्वत म्हणून त्याची गणना होते. हा पर्वत तीन ज्वालामुखीय शिखरांच्या संयोगातून बनला आहे — किबो, मावेन्झी आणि शिरा. किबो हे सर्वात तरुण व सर्वोच्च शिखर असून त्याच्या कड्याभोवती उहुरू शिखर उभे आहे. पर्वताच्या पायथ्यापासून शिखरापर्यंत वेगवेगळे हवामान पट्टे आढळतात. किलीमंजारोची हिमटोपी ही विषुववृत्ताजवळ असलेली दुर्मीळ भूरचना असून ती गेल्या शतकभरात मोठ्या प्रमाणात आकुंचन पावली आहे.

माहिती

किलीमंजारो पूर्व आफ्रिकेतील रिफ्ट पर्वतमालांचा भाग मानला जातो. पर्वताची निर्मिती दोन दशलक्ष वर्षांहून अधिक काळापूर्वीच्या ज्वालामुखीय उद्रेकांमधून झाली. शिखराची उंची वेगवेगळ्या सर्वेक्षणांमध्ये थोडी वेगळी नोंदवली गेली आहे; तान्झानिया राष्ट्रीय उद्यान प्राधिकरण आणि युनेस्को या दोन्ही संस्था १९५२ मधील ब्रिटिश सर्वेक्षणावर आधारित ५,८९५ मीटर हा आकडा वापरतात. त्यानंतरच्या मोजण्यांमध्ये ५,८९२ ते ५,९०२ मीटरदरम्यानची मूल्ये नोंदली गेली आहेत.

पर्वताचा परिसर सुमारे ४,००० चौरस किलोमीटरमध्ये पसरलेला आहे. शिखराच्या आतील भागात किबोच्या ज्वालामुखीय विवरात सुमारे ३५० मीटर खोल राखेचा खड्डा आहे. पर्वताच्या पायथ्याशी असलेले अर्धकोरीव वाळवंट व शेते यांना जोडणारा जंगलांचा पट्टा पर्वताच्या परिसंस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. १९७३ मध्ये किलीमंजारो राष्ट्रीय उद्यानाची स्थापना करण्यात आली आणि १९८७ मध्ये या उद्यानाचा युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समावेश झाला.

ज्वालामुखीय उगम आणि शिखरे

किलीमंजारोची रचना तीन वेगवेगळ्या टप्प्यांतील ज्वालामुखीय उद्रेकांतून झाली. शिरा हे सर्वात जुने शिखर होते; ते कोसळून त्याचे रूपांतर आता उंच पठारात झाले आहे. पश्चिमेकडील या पठारावरूनच लेमोशो आणि माचामे या आरोहण मार्गांचा काही भाग जातो. मावेन्झी हे दुसरे शिखर सुमारे ५,१४९ मीटर उंच असून ते झीज झालेल्या कठीण खडकांचे टोक आहे; तेथे पोहोचण्यासाठी खऱ्या अर्थाने गिर्यारोहण कौशल्य लागते.

किबो हे सर्वात तरुण आणि सर्वोच्च शिखर असून ते पूर्णपणे विलुप्त झालेले नाही; त्यामुळे भविष्यात पुन्हा उद्रेक होण्याची शक्यता पूर्णपणे नाकारता येत नाही. शेवटचा उद्रेक सुमारे १,५०,००० ते २,००,००० वर्षांपूर्वी झाला होता. किबोच्या कड्यावर उहुरू शिखर असून त्याच्या आत दोन एकाग्र विवरे आहेत.

हवामान पट्टे आणि वनस्पती

पर्वताच्या उंचीनुसार वनस्पतींचे स्पष्ट पट्टे दिसतात. पायथ्याचा प्रदेश शेतीसाठी वापरला जातो; त्यावर मॉन्टेन जंगल, हीथ व मूरलँड, अल्पाइन वाळवंट आणि शेवटी बर्फाळ शिखर असे पट्टे येतात. दक्षिणेकडील उतारावर पर्जन्यमान अधिक असल्याने तेथील जैवविविधता समृद्ध आहे. पर्वतावर ३,००० हून अधिक संवहनी वनस्पती प्रजाती आढळतात.

पर्वतावर अनेक स्थानिक प्रजाती आहेत; त्यांपैकी महाकाय ग्राउंडसेल आणि महाकाय लोबेलिया हे उंचीवरील विशिष्ट वनस्पती प्रकार प्रसिद्ध आहेत. किलीमंजारोच्या जंगलांमध्ये सस्तन प्राण्यांच्या अनेक प्रजाती राहतात. पर्वताच्या उतारावरील जंगलांचा मोठा भाग गेल्या काही दशकांत शेतीविस्तार आणि अवैध तोडीमुळे नष्ट झाला आहे.

पर्वतावरील सर्वात जुन्या नोंदवलेल्या मार्गांचा वापर आजही होतो. काही मार्ग जंगलातून तर काही कोरड्या उतारावरून जातात. प्रत्येक मार्गाचा कालावधी व कठीणपणा वेगळा असल्याने आरोहक आपल्या तयारीनुसार निवड करतात.

आरोहण

उहुरू शिखरावर प्रथम यशस्वी आरोहण ६ ऑक्टोबर १८८९ रोजी हान्स मायर आणि लुडविग पुर्टशेलर यांनी केले. आज सामान्य पर्यटकांसाठी अनेक मार्ग उपलब्ध आहेत आणि ते तांत्रिक गिर्यारोहण मानले जात नाहीत. तरीही उंचीमुळे होणारे आरोग्याचे त्रास, थंडी आणि अचानक बदलणारे हवामान यांमुळे हा प्रवास सोपा नाही.

मार्गांची निवड उंचीशी जुळवून घेण्यासाठी पुरेसा वेळ देण्यावर अवलंबून असते. अनेक आरोहक उंचीच्या अभावामुळे (अल्टिट्यूड सिकनेस) माघार घेतात. पर्वतावरील निसर्गसंपदेचे रक्षण करण्यासाठी उद्यान प्रशासन मार्ग, कचरा व्यवस्थापन आणि मार्गदर्शकांच्या संख्येवर नियंत्रण ठेवते. पर्यटकांची संख्या वाढल्याने स्वच्छता आणि पायाभूत सुविधांवरील ताणही वाढला आहे.

हिमनदी ऱ्हास

किलीमंजारोची हिमटोपी गेल्या शतकभरात झपाट्याने कमी होत आहे. अमेरिकेच्या भूगर्भ सर्वेक्षण संस्थेने नोंदवलेल्या आकडेवारीनुसार १८८० मध्ये सुमारे २० चौरस किलोमीटरवर पसरलेले हिमक्षेत्र २०११ मध्ये केवळ १.७६ चौरस किलोमीटरवर आले. १९१२ ते २०११ या काळात सुमारे ८५ टक्के हिम आच्छादन नष्ट झाले.

पर्यटन आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था

किलीमंजारो परिसरातील अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणात पर्यटनावर अवलंबून आहे. मोशी, रोम्बो आणि हाय यांसारख्या जवळच्या नगरांमधून मार्गदर्शक, कुली, आचारी व वाहतूकदार यांची फळी तयार होते. पर्वताच्या पायथ्याशी कॉफी व केळीची शेती प्रमुख आहे. शेतीविस्तारामुळे उद्यानाच्या सीमेवरील जंगलांवर दबाव वाढत असल्याचे अभ्यास सांगतात.

उद्यान परिसरात सुमारे नव्वदहून अधिक गावे आहेत आणि त्यांची लोकसंख्या सतत वाढत आहे. या समुदायांचा संवर्धनात सहभाग वाढवणे आवश्यक मानले जाते. पर्यटकांची संख्या वाढल्याने कचरा, स्वच्छता आणि पायाभूत सुविधांवरील ताणही वाढला आहे; त्यामुळे मार्गदर्शक व वाहक यांच्यासाठी नियम तयार करण्यात आले आहेत.

पर्यावरण व संवर्धन

हिमनद्यांचा ऱ्हास केवळ दृश्य बदल नाही; तो पर्वतावरील पाण्याच्या चक्रावर आणि जैवविविधतेवर परिणाम करतो. संशोधनानुसार हिम आच्छादन कमी होण्यामागे ढगांचे प्रमाण व आर्द्रता कमी होणे हे प्रमुख कारण मानले जाते. जंगलतोडीमुळे पर्वतावरून वर जाणारा ओलावाही घटत असल्याचे मत व्यक्त केले जाते.

आगी, आक्रमक परप्रजाती आणि हवामान बदल हे या पर्वताच्या परिसंस्थेसाठीचे प्रमुख धोके आहेत. वाढत्या तापमानामुळे वनस्पतींचे पट्टे बदलण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे उद्यानाच्या व्यवस्थापनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग वाढवणे आवश्यक मानले जाते.

वर्ष	हिमनदी क्षेत्र (चौरस किमी)
१८८०	२०.०
१९१२	१२.१
१९५३	६.७
१९७६	४.२
२०००	२.६
२०११	१.७६

नामकरण आणि संशोधन

'किलीमंजारो' या नावाची व्युत्पत्ती निश्चित नाही. स्वाहिली भाषेतील 'किलिमा' म्हणजे टेकडी असे मानले जाते, तर 'न्जारो' या शब्दाचा अर्थ अनेक प्रकारे लावला जातो. स्थानिक लोकांच्या परंपरांमध्येही या पर्वताचा उल्लेख आढळतो.

युरोपीय लोकांपैकी जोहान्स रेबमन यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यात या पर्वताची नोंद केली. त्यानंतरच्या मोहिमांनी शिखराची उंची व हिमनद्यांची व्याप्ती मोजण्याचा प्रयत्न केला. हान्स मायर यांच्या १८८९ मधील मोहिमेनंतर शिखरावरील हिम व वनस्पतींचा अभ्यास सुरू झाला.

आज संशोधनात बर्फाच्या नमुन्यांचा (आइस कोअर) अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. या नमुन्यांमधून भूतकाळातील हवामान व आर्द्रतेची माहिती मिळते. मात्र हिम वेगाने कमी होत असल्याने असे नमुने पुन्हा मिळणे कठीण होत आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६