मेरी कोम

मांगटे चुंगनेईजांग मेरी कोम या भारताच्या सर्वात यशस्वी महिला बॉक्सर मानल्या जातात. 'मॅग्निफिसेंट मेरी' अशी त्यांची ओळख आहे. त्यांनी सहा वेळा जागतिक विजेतेपद मिळवले. २०१२ मध्ये लंडन ऑलिम्पिकमध्ये त्यांनी कांस्यपदक जिंकले. २०२० मध्ये त्यांना पद्मविभूषण मिळाला.

माहिती

या तक्त्यातील तपशील त्यांच्या दीर्घ कारकिर्दीकडे लक्ष वेधतात. २००१ पासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास दोन दशकांहून अधिक काळ चालला.

जागतिक स्पर्धांमध्ये त्यांनी आठ पदके जिंकली. पहिल्या सातही जागतिक स्पर्धांत पदक मिळवणाऱ्या त्या एकमेव महिला बॉक्सर आहेत.

सुरुवातीचे जीवन

मेरी कोम यांचा जन्म २४ नोव्हेंबर १९८२ रोजी मणिपूरमधील चुराचांदपूर जिल्ह्यातील कागाथेई येथे झाला. त्यांचे कुटुंब शेतीवर अवलंबून होते.

शालेय काळात त्यांनी अॅथलेटिक्समध्ये भाग घेतला. पुढे मुष्टियुद्धाकडे वळल्यावर त्यांनी गंभीर प्रशिक्षण घेतले.

इंफाळमध्ये प्रशिक्षण घेत असताना त्यांना अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागले. आर्थिक तरतुदी आणि प्रवास यासाठी त्यांना संघर्ष करावा लागला.

२००१ मध्ये अमेरिकेतील स्क्रॅंटन येथे झालेल्या पहिल्या महिला जागतिक स्पर्धेत त्यांनी रौप्यपदक जिंकले. तेव्हा त्या वयाच्या अठराव्या वर्षी होत्या.

कारकीर्द

२००२ मध्ये तुर्कीमधील अंताल्यामध्ये झालेल्या स्पर्धेत त्यांनी पहिले जागतिक विजेतेपद मिळवले. जागतिक स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय बॉक्सर ठरल्या.

२००५, २००६ आणि २००८ मध्ये त्यांनी सलग विजेतेपदे राखली. २००८ चे विजेतेपद विशेष मानले जाते, कारण ते जुळ्यांच्या जन्मानंतरच्या विश्रांतीनंतर मिळवले होते.

२०१० मध्ये त्यांनी पाचवे जागतिक विजेतेपद मिळवले. या काळात त्यांनी वजन गट बदलला.

२०१२ मध्ये लंडन ऑलिम्पिकमध्ये महिला मुष्टियुद्धाची पहिल्यांदा ऑलिम्पिकमध्ये नोंद झाली. या स्पर्धेत त्यांनी कांस्यपदक जिंकले.

उपांत्य फेरीत ब्रिटनच्या निकोला अॅडम्स यांच्याकडून त्यांचा पराभव झाला. त्या स्पर्धेत सुवर्ण जिंकल्या.

२०१४ मध्ये इंचॉन आशियाई क्रीडा स्पर्धेत त्यांनी सुवर्णपदक जिंकले. आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुवर्ण जिंकणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिला बॉक्सर ठरल्या.

२०१८ मध्ये गोल्ड कोस्ट राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत सुवर्णपदक मिळाले. त्याच वर्षी दिल्लीत झालेल्या जागतिक स्पर्धेत सहावे विजेतेपद मिळवले.

२०१९ मध्ये रशियातील उलान-उदे येथे झालेल्या जागतिक स्पर्धेत त्यांना कांस्यपदक मिळाले. २०२० च्या टोकियो ऑलिम्पिकमध्येही त्यांनी भाग घेतला.

जागतिक स्पर्धांतील क्रम

२००१ मध्ये स्क्रॅंटन येथे झालेल्या पहिल्या जागतिक स्पर्धेत त्यांनी रौप्यपदक जिंकले. तेव्हा त्या वयाच्या अठराव्या वर्षी होत्या.

२००२ मध्ये अंताल्यामध्ये त्यांनी पहिले जागतिक विजेतेपद मिळवले. २००५ मध्ये पोडोल्स्क आणि २००६ मध्ये दिल्लीत त्यांनी सलग विजेतेपदे राखली.

२००८ मध्ये चीनमधील निंगबो येथे चौथे विजेतेपद मिळाले. हे विजेतेपद जुळ्यांच्या जन्मानंतरच्या विश्रांतीनंतर मिळवले होते.

२०१० मध्ये बार्बाडोसमध्ये पाचवे विजेतेपद मिळाले. या काळात त्यांनी वजन गट बदलला.

२०१८ मध्ये दिल्लीत सहावे विजेतेपद मिळाले. या विजयाने त्या सहा वेळा जागतिक विजेत्या ठरणाऱ्या पहिल्या महिला बॉक्सर ठरल्या.

२०१९ मध्ये रशियातील उलान-उदे येथे कांस्यपदक मिळाले. जागतिक स्पर्धांतील हे त्यांचे आठवे पदक होते.

आशियाई अजिंक्यपद स्पर्धेत त्यांनी पाच वेळा सुवर्णपदक जिंकले. २००३, २००५, २०१०, २०१२ आणि २०१७ मध्ये हे यश मिळाले.

ऑलिम्पिकचा प्रवास

२०१२ मध्ये लंडन ऑलिम्पिकमध्ये महिला मुष्टियुद्धाची पहिल्यांदा नोंद झाली. भारताकडून या स्पर्धेत त्या एकमेव महिला बॉक्सर होत्या.

पहिल्या फेरीत त्यांनी पोलंडच्या करोलिना मिखाल्चुक यांचा १९-१४ असा पराभव केला. उपांत्यपूर्व फेरीत त्यांनी ट्युनिशियाच्या मरुआ रहाली यांचा पराभव केला.

उपांत्य फेरीत ब्रिटनच्या निकोला अॅडम्स यांच्याकडून पराभव झाला. त्या स्पर्धेत सुवर्ण जिंकल्या.

मुष्टियुद्धात उपांत्य फेरीत पराभूत झालेल्या दोन्ही खेळाडूंना कांस्यपदक दिले जाते. त्यामुळे त्यांना कांस्यपदक मिळाले.

भारतीय महिलांमध्ये ऑलिम्पिक पदक मिळवणाऱ्या त्या तिसऱ्या खेळाडू ठरल्या. यापूर्वी कर्णम मल्लेश्वरी आणि सायना नेहवाल यांनी पदके जिंकली होती.

२०१४ मध्ये इंचॉन आशियाई क्रीडा स्पर्धेत त्यांनी सुवर्णपदक जिंकले. २०१८ मध्ये गोल्ड कोस्ट राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेतही सुवर्ण मिळाले.

२०२० च्या टोकियो ऑलिम्पिकमध्येही त्यांनी भाग घेतला. तो त्यांचा शेवटचा ऑलिम्पिक सहभाग ठरला.

खेळण्याची शैली

त्यांची शैली वेग आणि अचूक मार यांवर आधारित मानली जाते. प्रतिस्पर्ध्याच्या हालचालींचा अंदाज घेऊन मार करणे हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे.

वजन गट बदलल्यानंतरही त्यांनी यश टिकवले. वेगवेगळ्या वजन गटांत जिंकणे हे त्यांच्या तंत्राचे लवचिकत्व दाखवते.

त्यांनी व्यावसायिक मुष्टियुद्धात भाग घेतला नाही. हौशी मुष्टियुद्धातच त्यांनी आपली कारकीर्द घडवली.

पुरस्कार आणि इतर काम

२००३ मध्ये त्यांना अर्जुन पुरस्कार मिळाला. २००६ मध्ये पद्मश्री, २०१३ मध्ये पद्मभूषण आणि २०२० मध्ये पद्मविभूषण देण्यात आला.

२००९ मध्ये त्यांना राजीव गांधी खेलरत्न मिळाला. २०१६ ते २०२२ या काळात त्या राज्यसभेच्या नामनिर्देशित सदस्य होत्या.

२०१८ मध्ये मणिपूर सरकारने त्यांना 'मीथोई लेईमा' ही पदवी दिली. या शब्दाचा अर्थ असाधारण स्त्री असा आहे.

त्यांच्या जीवनावर आधारित चित्रपटही बनला आहे. मणिपूरमध्ये त्यांनी तरुणांना मोफत प्रशिक्षण देण्यासाठी क्रीडा केंद्र सुरू केले.

वजन गटातील बदल

त्यांची कारकीर्द वेगवेगळ्या वजन गटांत पसरलेली आहे. सुरुवातीला त्यांनी ४६ किलो गटात स्पर्धा केल्या.

२०१० नंतर त्यांनी ४८ किलो गटात स्पर्धा केल्या. लंडन ऑलिम्पिकसाठी फक्त काही वजन गटांचा समावेश होता.

त्यामुळे त्यांना ५१ किलो गटात स्पर्धा करावी लागली. या बदलामुळे त्यांना जड प्रतिस्पर्ध्यांशी सामना करावा लागला.

वजन गट बदलूनही त्यांनी यश मिळवले. यावरून त्यांच्या तयारीची आणि जुळवून घेण्याची क्षमता दिसते.

मान्यता आणि पुढील पिढी

२००८ मध्ये चौथे जागतिक विजेतेपद मिळवल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय मुष्टियुद्ध संघटनेने त्यांना 'मॅग्निफिसेंट मेरी' असे संबोधले.

आंतरराष्ट्रीय मुष्टियुद्ध संघटनेच्या क्रमवारीत त्या जागतिक क्रमांक एकावर राहिल्या आहेत. २०१९ मध्ये जागतिक स्पर्धांतील सर्वात यशस्वी बॉक्सर म्हणून त्यांची नोंद झाली.

२०१८ मध्ये मणिपूर सरकारने त्यांच्या नावाने इंफाळमधील एका रस्त्याला नाव दिले. राज्याने त्यांना 'मीथोई लेईमा' ही पदवीही दिली.

त्यांच्या यशामुळे मणिपूरमधील मुलींनी मुष्टियुद्धाकडे वळण्याचे प्रमाण वाढले. राज्यात अनेक तरुण बॉक्सर पुढे आले.

संदर्भ

1. ऑलिम्पिक्स.कॉम — मेरी कोम प्रोफाइल
2. ऑलिम्पिक्स.कॉम — मेरी कोम यांचे पुरस्कार
3. ब्रिटानिका — मेरी कोम
4. बॉक्सिंग फेडरेशन ऑफ इंडिया
5. विकिपीडिया — मेरी कोम

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६