मधुबनी चित्रकला

मधुबनी चित्रकला ही बिहारच्या मिथिला प्रदेशातील पारंपरिक चित्रकला आहे. म्हणूनच तिला मिथिला चित्रकला असेही म्हणतात. पूर्वी ही चित्रे घरांच्या मातीच्या भिंतींवर काढली जात असत. ही कला प्रामुख्याने स्त्रियांच्या हातात होती. विवाह आणि पूजेच्या वेळी कोहबर आणि देवीची चित्रे काढली जात असत. २००७ मध्ये या चित्रकलेला भौगोलिक संकेत म्हणजे जीआय टॅग मिळाला.

माहिती

या चित्रांमध्ये पोकळ जागा सोडली जात नाही. उरलेली जागा फुलांच्या, पानांच्या आणि भौमितिक आकारांच्या नक्षीने भरली जाते. रंग सपाट भरले जातात आणि सावली दाखवली जात नाही. यामुळे चित्र द्विमितीय दिसते. मधुबनी चित्रे सहसा दोन समांतर रेषांच्या चौकटीत काढली जातात. या चौकटीमुळे चित्राला स्पष्ट सीमा मिळते.

इतिहास आणि भिंतचित्र परंपरा

मिथिला प्रदेशात विवाहाच्या वेळी भिंतीवर चित्रे काढण्याची परंपरा जुनी आहे. या चित्रांना शुभ मानले जात असे. मात्र या कलेची नोंद फार पूर्वी झाली नाही. १९३४ मध्ये आलेल्या भूकंपानंतर या भिंतचित्रांची दखल घेतली गेली. पुढे या चित्रांना बाजारपेठ मिळाली. १९६० च्या दशकात या चित्रे कागद आणि कापडावर काढली जाऊ लागली. यामुळे कलाकारांना उत्पन्नाचा नवा मार्ग मिळाला. अनेक कलाकारांना पद्मश्री पुरस्कार मिळाला आहे. सीता देवी, जगदंबा देवी आणि महासुंदरी देवी या त्यातील प्रमुख आहेत. पारंपरिक चित्रे घराच्या आतील भिंतीवर काढली जात असत. बाहेरील भिंतीवरही काही चित्रे काढली जात. भिंतीवर गोवऱ्याचा आणि गेरूचा लेप लावला जात असे. कोरडा झाल्यावर त्यावर चित्र काढले जात असे. विवाहाच्या खोलीची भिंत विशेषपणे रंगवली जात असे. हे चित्र वर्षानुवर्षे टिकत असे.

शैली

भरणी शैलीत आकृत्या तेजस्वी रंगांनी भरल्या जातात. यात मुख्यतः देवदेवतांची चित्रे असतात. ही शैली सर्वात जास्त प्रसिद्ध आहे. कचनी शैलीत फक्त रेषा काढल्या जातात आणि रंग भरला जात नाही. यात सामान्यतः दोनच रंग वापरले जातात. तांत्रिक शैलीत देवीची आणि तंत्राची चित्रे असतात. गोदना शैलीत शरीरावरील गोंदणासारखे नक्षीकाम केले जाते. कोहबर शैली विवाहाच्या खोलीशी जोडलेली आहे. या शैलींमधील फरक आता कमी होत आहे. आजचे कलाकार वेगवेगळ्या शैली एकत्र वापरतात. प्रत्येक शैली वेगवेगळ्या समाजसमूहाने वापरली जात होती. आज हे वर्गीकरण कमी कडक झाले आहे. कलाकार एकाच चित्रात अनेक शैली वापरतात. यामुळे चित्रांमध्ये नवेपण आले आहे.

विषय आणि वैशिष्ट्ये

या चित्रांमध्ये राम, कृष्ण, दुर्गा आणि लक्ष्मी यांची चित्रे मोठ्या प्रमाणात येतात. सूर्य, चंद्र आणि तुळस यांसारखे निसर्गाचे घटकही चित्रित होतात. विवाहाची दृश्ये आणि राजदरबाराची दृश्येही काही चित्रांत दिसतात. पक्षी, प्राणी आणि फुलांच्या नक्षीने उरलेली जागा भरली जाते. आज अनेक कलाकार समाजातील नवे विषय चित्रांत आणत आहेत. पर्यावरण आणि आरोग्य यांवर आधारित चित्रे तयार होत आहेत. मात्र पारंपरिक नक्षी कायम ठेवली जाते. बाजारपेठेतील मागणीमुळे चित्रांचे स्वरूप बदलत असल्याची चिंता काही अभ्यासक व्यक्त करतात. ते म्हणतात की मूळ भिंतचित्र परंपरा कमी होत आहे.

तरुण कलाकार मात्र दोन्ही पद्धती सांभाळण्याचा प्रयत्न करतात. कोहबर चित्र विवाहाच्या खोलीच्या भिंतीवर काढले जाते. हे चित्र नवदांपत्यासाठी शुभ मानले जाते. चित्रात बांबूची कोंडी आणि त्यातील जीव दाखवले जातात. हे प्रजनन आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. चित्राच्या मध्यभागी शिव आणि पार्वतीचे प्रतीक असते. भोवती फुले आणि पानांची नक्षी असते. चित्रात पोकळ जागा ठेवली जात नाही. प्रत्येक भाग नक्षीने भरला जातो. आकृत्या दोन रेषांच्या चौकटीत काढल्या जातात. यामुळे चित्राला स्पष्ट सीमा मिळते. रंग सपाट भरले जातात आणि सावली दाखवली जात नाही. यामुळे चित्र द्विमितीय दिसते.

रंग आणि साहित्य

पारंपरिक रंग नैसर्गिक पदार्थांपासून तयार होतात. काळा रंग काजळ आणि गोवऱ्या मिसळून बनतो. पिवळा रंग हळद किंवा परागातून मिळतो. निळा रंग निळ्या वनस्पतीपासून तयार होतो. लाल रंग कुसुम फुलाचा रस किंवा लाल चंदनापासून मिळतो. पांढरा रंग तांदळाच्या पिठातून बनतो. पूर्वी कापसाचे कापड बांबूच्या काठीवर गुंडाळून ब्रश तयार केला जात असे. आज बाजारातील ब्रशही वापरले जातात. पारंपरिक रंग वनस्पती आणि खनिजांपासून तयार होतात. प्रत्येक रंगाचा स्वतःचा स्रोत आहे. आज काही कलाकार बाजारातील रंग वापरतात. यामुळे काम वेगाने होते पण पारंपरिक रूप बदलते. चित्रांसाठी जाड कागद किंवा कापड निवडले जाते. ओलावा टाळण्यासाठी चित्रे सावलीत ठेवली जातात. रंग सुकल्यावर चित्राला सुरक्षित आवरण दिले जाते.

कलाकार आणि बाजारपेठ

अनेक कलाकारांना राष्ट्रीय आणि राज्य पुरस्कार मिळाले आहेत. यामुळे या कलेला मान्यता वाढली. मिथिला प्रदेशातील स्त्रियांसाठी हे उत्पन्नाचे साधन बनले आहे. काही कुटुंबे पूर्णपणे या कलेवर अवलंबून आहेत. संग्रहालये आणि प्रदर्शने यांमुळे या चित्रांची ओळख वाढली. परदेशातही या चित्रांना मागणी आहे. आज ही चित्रे दुकानांत आणि प्रदर्शनांत विकली जातात. पर्यटक या चित्रांची खरेदी करतात. कागद आणि कापडावर काढलेली चित्रे वाहून नेणे सोपे असते. म्हणून या माध्यमांचा वापर वाढला. मात्र काही कलाकारांना योग्य भाव मिळत नाही. यामुळे त्यांची आर्थिक स्थिती सुधारत नाही.

मधुबनी येथे आणि आसपासच्या गावांमध्ये हजारो कलाकार ही कला करतात. अनेक कुटुंबांसाठी हेच मुख्य उत्पन्नाचे साधन आहे. आज ही चित्रे साड्या, दप्तरे आणि इतर वस्तूंवरही काढली जातात. परदेशात या चित्रांना मोठी मागणी आहे. बाजारपेठेच्या मागणीमुळे चित्रांचे स्वरूप बदलत असल्याचे ते सांगतात. सरकारी संग्रहालये आणि हस्तकला मंडळे कलाकारांना मदत करतात. प्रशिक्षण शिबिरांतून नव्या कलाकारांना तंत्र शिकवले जाते. यामुळे परंपरा पुढे नेणारे हात वाढत आहेत.

संदर्भ

1. बिहार सरकार — मधुबनी चित्रकला व जीआय टॅग
2. Encyclopaedia Britannica — Madhubani painting
3. Sahapedia — मिथिला चित्रकला
4. भारत सरकार — भौगोलिक संकेत नोंदणी
5. बिहार सरकार — पर्यटन विभाग

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६