माचू पिचू

माचू पिचू हे पेरू देशातील एका उंच डोंगरमाथ्यावर वसलेले प्राचीन इंका नगर आहे. ते आंदेस पर्वतरांगेत, उरुबांबा खोऱ्यात समुद्रसपाटीपासून सुमारे २,४३० मीटर उंचीवर आहे. हे नगर इंका साम्राज्याच्या काळात, सुमारे पंधराव्या शतकाच्या मध्यात बांधले गेले. सम्राट पचाकुती याच्याशी या नगराची निर्मिती जोडली जाते. स्पॅनिश आक्रमणकर्त्यांना हे नगर सापडले नाही, त्यामुळे ते शतकानुशतके जंगलात लपून राहिले. १९११ मध्ये हिराम बिंगहॅम यांनी जगाचे लक्ष या नगराकडे वेधले. १९८३ मध्ये माचू पिचू जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाले. आज ते दक्षिण अमेरिकेतील सर्वात प्रसिद्ध पुरातत्त्वीय स्थळ मानले जाते.

माहिती

माचू पिचू दोन उंच शिखरांमधील एका अरुंद पठारावर वसलेले आहे. नगराच्या पूर्वेला पिचू आणि पश्चिमेला हुयाना पिचू हे शिखर उभे आहे. नगराच्या खाली उरुबांबा नदीचे खोल दरी आहे. या नगरात सुमारे दोनशेहून अधिक रचना आहेत. यात मंदिरे, निवासस्थाने, स्नानगृहे, कोठारे आणि शेतीच्या पायऱ्या यांचा समावेश होतो.

नगराची रचना उतारावर केलेली असून प्रत्येक पातळीवर वेगळा भाग आहे. उतारामुळे एका भागातून दुसऱ्या भागाकडे पाहताना विस्तृत दृश्य दिसते. नगराच्या सभोवती उंच कडे असल्यामुळे ते बाहेरून सहज दिसत नाही.

नगर दोन मुख्य भागांत विभागलेले आहे. पूर्व भागात धार्मिक रचना व राजाचा परिसर आहे, तर पश्चिम भागात सामान्य लोकांची निवासस्थाने व कोठारे आहेत. मध्यभागी एक मोठे मोकळे मैदान आहे. या मैदानातून सर्व भागांकडे जाण्याचे मार्ग फुटतात.

तपशील	माहिती
देश	पेरू
प्रदेश	कुस्को, उरुबांबा खोरे
उंची	सुमारे २,४३० मीटर
बांधकामकाळ	सुमारे १५वे शतक
रचनांची संख्या	सुमारे २०० हून अधिक
पुनर्शोध	१९११
जागतिक वारसा दर्जा	१९८३

इंका साम्राज्य आणि निर्मिती

इंका साम्राज्य दक्षिण अमेरिकेतील सर्वात मोठे प्रागैतिहासिक साम्राज्य होते. ते आजच्या पेरू, बोलिव्हिया, इक्वेडोर आणि चिलीच्या काही भागांपर्यंत पसरलेले होते. इंकांनी रस्ते, कोठारे व किल्ले बांधून आपल्या साम्राज्याचे व्यवस्थापन केले. त्यांची प्रशासकीय व्यवस्था अत्यंत नियोजित होती.

माचू पिचू बहुधा सम्राट पचाकुती याच्या काळात बांधले गेले. काही अभ्यासकांच्या मते ते राजाचे विश्रांतीस्थान होते, तर काहींच्या मते ते धार्मिक केंद्र होते. स्पॅनिश आक्रमणानंतर हे नगर सोडून दिल्याचे मानले जाते. त्याचे कारण निश्चित नसले तरी रोगराई, युद्ध किंवा पाण्याचा तुटलेला पुरवठा यांपैकी एखादे कारण असावे, असे अंदाज मांडले जातात.

दगडी बांधकाम आणि रचना

माचू पिचूचे बांधकाम स्थानिक ग्रॅनाइट दगडाने केले आहे. येथील दगड एकमेकांना गारेशिवाय इतक्या बारकाईने जोडले आहेत की त्यांच्यात सुईही घुसत नाही. दगडांचे तोंड घासून गुळगुळीत केले गेले आहे. या पद्धतीमुळे रचना भूकंपाच्या धक्क्यांना लवचिकपणे प्रतिकार करू शकते.

दगड कापण्यासाठी वाहून नेण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात श्रम लागले असतील. जवळच असलेल्या खाणीतून दगड काढले गेले असावेत, असे संशोधकांना आढळले आहे. बांधकामासाठी मोठ्या दगडांचा वापर कमी आणि मध्यम आकाराच्या दगडांचा वापर जास्त झाला आहे.

नगरातील सर्वात प्रसिद्ध रचना म्हणजे सूर्यमंदिर. या मंदिराच्या खिडकीतून सूर्योदयाच्या वेळी प्रकाश आत पडतो. इंतिहुआताना नावाचा दगडही येथे आहे, ज्याचा उपयोग खगोलीय निरीक्षणासाठी होत असावा. तीन खिडक्यांची खोली आणि कोंडोरचे मंदिर ही इतर वैशिष्ट्ये आहेत.

टेरेस शेती आणि जलव्यवस्था

माचू पिचूच्या उतारावर शेकडो पायऱ्या-आकाराच्या टेरेस आहेत. या टेरेसनी उतार असलेल्या जमिनीवर शेती करणे शक्य झाले. टेरेसच्या खालच्या बाजूस दगडी भिंत असून वरच्या बाजूस मातीचा थर आहे. या रचनेमुळे पाऊस पडल्यावर माती वाहून जात नाही.

टेरेसवर बटाटा व अन्य पिके घेतली जात असल्याचे पुरावे सापडले आहेत. टेरेसच्या भिंतींचा उपयोग पिकांचे संरक्षण आणि पाण्याचे नियोजन या दोन्हीसाठी होत होता. पायऱ्यांच्या रचनेमुळे पावसाचे पाणी एका टेरेसवरून दुसऱ्या टेरेसवर साचून राहत नाही.

नगराच्या आसपासच्या जंगलात अनेक औषधी वनस्पती व फळझाडे आढळतात. इंकांनी या वनस्पतींचा उपयोग अन्न व औषधांसाठी केल्याचे पुरावे आहेत. कोठारांमध्ये धान्य व अन्य पदार्थ साठवले जात होते. या कोठारांची हवा खेळती राहील अशी रचना केली आहे.

नगरात पावसाच्या पाण्याच्या निचऱ्यासाठी सुयोजित व्यवस्था आहे. पाणी वाहून नेण्यासाठी दगडी नाल्या व कालवे बांधले आहेत. काही नाल्या शेकडो मीटर लांब असून त्या उतारानुसार पाणी बाहेर वाहून नेतात. या व्यवस्थेमुळे मुसळधार पावसातही नगरात पाणी साचत नाही.

हिराम बिंगहॅम आणि पुनर्शोध

१९११ मध्ये अमेरिकी इतिहासकार हिराम बिंगहॅम यांनी या भागात शोधमोहीम राबवली. स्थानिक शेतकऱ्यांच्या माहितीच्या आधारे ते या नगरापर्यंत पोहोचले. त्यांनी येथील रचनांचे छायाचित्रे घेतली आणि जगाला या नगराची माहिती दिली. त्यानंतर या ठिकाणाची प्रसिद्धी झपाट्याने वाढली.

बिंगहॅम यांनी येथून मातीची भांडी व अन्य वस्तू घेऊन गेल्या. या वस्तू अनेक दशकांच्या वादानंतर पेरूला परत करण्यात आल्या. स्थानिक लोकांना या नगराची माहिती पूर्वीपासून होती, हे नंतरच्या संशोधनातून स्पष्ट झाले. त्यामुळे बिंगहॅम यांना शोधक म्हणण्यापेक्षा जगाला या नगराची ओळख करून देणारे असे म्हणणे अधिक योग्य मानले जाते.

संवर्धन आणि पर्यटन

माचू पिचू हे इंकांच्या रस्त्यांच्या जाळ्याचा भाग होते. या रस्त्यांनी साम्राज्याच्या दूरच्या भागांना जोडले होते. आज या रस्त्यांचा काही भाग जागतिक वारसा म्हणून संरक्षित आहे. नगराच्या आसपासच्या डोंगरांवरून येणाऱ्या पायमार्गांवरही नियंत्रण ठेवले जाते.

माचू पिचूला जमिनीची धूप, पावसाचे पाणी आणि पर्यटकांच्या गर्दीचा मोठा ताण आहे. जुन्या दगडी रचना कोसळू नयेत म्हणून काही भागांत तात्पुरते आधार दिले जातात. पायऱ्यांवर चालण्याची मर्यादा ठेवली जाते आणि काही भाग पर्यटकांसाठी बंद असतात.

या स्थळी दररोज येणाऱ्या पर्यटकांची संख्या मर्यादित ठेवली जाते. प्रवेशासाठी आगाऊ नोंदणी व वेळेचे नियोजन केले जाते. कुस्को किंवा ओलांतायतांबो येथून रेल्वेने अग्वास कालिएंतेस पर्यंत जाता येते आणि तेथून बसने वर जाता येते. पायी प्रवास करणाऱ्यांसाठी इंका ट्रेल हा चार दिवसांचा मार्ग प्रसिद्ध आहे. या मार्गावर प्रवाशांची संख्या मर्यादित असते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६