प्राग

प्राग हे चेक प्रजासत्ताकाचे राजधानीचे शहर आणि देशातील सर्वात मोठे शहर आहे. हे शहर चेक प्रजासत्ताकाच्या मध्य-पश्चिम भागात, व्ह्लतावा नदीच्या काठांवर वसलेले आहे. नवव्या शतकात येथे किल्ला व वसाहत उभी राहिली आणि पुढील शतकांत प्राग बोहेमिया राज्याचे राजकीय व आर्थिक केंद्र बनले. चौदाव्या शतकात सम्राट चार्ल्स चौथा यांच्या काळात शहराचा मोठा विकास झाला — विद्यापीठाची स्थापना, नवीन शहराची उभारणी व दगडी पुलाचे बांधकाम या काळातील आहे. पुढील शतकांत प्राग हॅब्सबर्ग साम्राज्याच्या प्रमुख शहरांपैकी एक राहिले. विसाव्या शतकात शहराने राजकीय उलथापालथींचा अनुभव घेतला, ज्यात १९६८ मधील घटनांचा समावेश आहे. आज प्राग आपल्या जतन केलेल्या ऐतिहासिक वास्तुवारशासाठी जगभर ओळखले जाते. या लेखात शहराचा इतिहास, नगररचना, अर्थव्यवस्था व वारसा यांचा आढावा घेतला आहे.

माहिती

प्रागचे क्षेत्रफळ सुमारे ४९६ चौरस किलोमीटर आहे आणि ते अनेक प्रशासकीय जिल्ह्यांमध्ये विभागलेले आहे. २०२४ च्या अखेरीस शहराची लोकसंख्या सुमारे १३.९८ लाख होती असे चेक सांख्यिकी कार्यालयाचे आकडे सांगतात. शहराचे हवामान समशीतोष्ण खंडीय असून उन्हाळा सौम्य व हिवाळा थंड असतो. व्ह्लतावा नदी शहराच्या मध्यभागातून वाहते आणि तिच्या दोन्ही काठांवर शहराचा मुख्य भाग वसलेला आहे. प्रागचे प्रशासन महापौर व नगर परिषद चालवतात. शहराच्या ऐतिहासिक केंद्राचा मोठा भाग १९९२ मध्ये युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट करण्यात आला. प्राग हे चेक प्रजासत्ताकाचे प्रशासकीय, शैक्षणिक व सांस्कृतिक केंद्र आहे.

व्ह्लतावा नदी व नगररचना

व्ह्लतावा नदी शहराच्या विकासाचा आधार आहे. ती शहरातून उत्तरेकडे वाहते आणि तिच्या काठावर किल्ला, जुने शहर व नवीन शहर अशा भागांची मांडणी झाली आहे. नदीवरील चार्ल्स ब्रिजचे बांधकाम चौदाव्या शतकात सुरू झाले आणि तो अनेक शतके शहराच्या दोन्ही काठांना जोडणारा मुख्य मार्ग होता. पुलावर शिल्पे उभारली असून ती आज पर्यटकांचे प्रमुख आकर्षण आहे. नदीच्या काठावरील भागांत बंधारे व जलविद्युत प्रकल्प उभारले गेले आहेत. शहराची रचना टेकड्यांच्या आकारानुसार झाली असल्याने रस्ते वळणदार आहेत आणि अनेक ठिकाणांहून शहराचे विस्तृत दृश्य दिसते.

बोहेमिया व चार्ल्स विद्यापीठ

प्रागचे महत्त्व बोहेमिया राज्याच्या केंद्रस्थानी असलेल्या स्थानातून आले. मध्ययुगात शहर व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र बनले आणि येथून युरोपभरात मालाची वाहतूक होत असे. १३४८ मध्ये चार्ल्स विद्यापीठाची स्थापना झाली आणि ते मध्य युरोपातील सर्वात जुन्या विद्यापीठांपैकी एक मानले जाते. या विद्यापीठामुळे शहर ज्ञान व शिक्षणाचे केंद्र बनले आणि पुढील शतकांत येथे अनेक विद्वान कार्यरत होते. पंधराव्या शतकाच्या सुरुवातीस धार्मिक सुधारणांच्या चळवळीचा प्रागशी जवळचा संबंध होता आणि त्यामुळे शहर युरोपीय इतिहासातील महत्त्वाचे स्थान बनले. सतराव्या शतकातील युद्धांनंतर शहराचे राजकीय महत्त्व काहीसे घटले, तरी सांस्कृतिक जीवन समृद्ध राहिले.

जुने शहर व किल्ला

प्राग किल्ला हा शहराच्या पश्चिमेस टेकडीवर उभा असलेला विस्तीर्ण संकुल आहे आणि तो युरोपातील सर्वात मोठ्या ऐतिहासिक किल्ला संकुलांपैकी एक मानला जातो. या संकुलात राजवाडे, चर्च, संग्रहालये व उद्याने आहेत आणि काही शतकांत त्याचा विस्तार टप्प्याटप्प्याने झाला. किल्ल्याच्या परिसरातील सेंट व्हिटस कॅथेड्रल ही गॉथिक शैलीतील महत्त्वाची इमारत आहे. जुन्या शहराच्या चौकात खगोलीय घड्याळ आहे, ज्याची उभारणी १४१० मध्ये झाली आणि ते आजही कार्यरत आहे. या भागातील अरुंद गल्ल्या, रंगीत दर्शनी भाग व चौक ही शहराची वैशिष्ट्ये आहेत. ऐतिहासिक इमारतींच्या संवर्धनासाठी कडक नियम लागू करण्यात आले आहेत.

जुन्या शहराच्या पश्चिमेस असलेला यहुदी भाग हाही वारशाचा महत्त्वाचा भाग आहे. येथील सिनेगॉग व जुनी स्मशानभूमी शतकानुशतकांची परंपरा दर्शवतात. या भागातील इमारतींचे पुनरुज्जीवन झाले असून त्या संग्रहालये व सांस्कृतिक केंद्रे म्हणून वापरल्या जातात. शहरातील अनेक चर्च, मठ व राजवाडेही पर्यटकांसाठी खुले आहेत. संगीत, नाट्य व साहित्य या क्षेत्रांतील शहराची परंपरा दीर्घकाळ टिकून आहे आणि दरवर्षी अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रम येथे होतात.

१९६८

१९६० च्या दशकात चेकोस्लोव्हाकियामध्ये आर्थिक व राजकीय सुधारणांची चळवळ सुरू झाली आणि तिला 'प्राग स्प्रिंग' असे नाव मिळाले. या सुधारणांमध्ये अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य व प्रशासनातील बदल यांचा समावेश होता. ऑगस्ट १९६८ मध्ये वॉर्सा करारातील देशांच्या सैन्याने चेकोस्लोव्हाकियावर हस्तक्षेप केला आणि सुधारणांचा कार्यक्रम थांबवला गेला. त्यानंतरच्या काळात कडक निर्बंध लागू झाले आणि अनेक नागरिकांनी देश सोडला. या घटनेचा चेक समाजावर दीर्घकाळ परिणाम झाला आणि ती विसाव्या शतकातील महत्त्वाची घटना मानली जाते. १९८९ मध्ये शांततापूर्ण निदर्शनांनंतर राजकीय व्यवस्था बदलली आणि त्याला 'वेलवेट क्रांती' असे संबोधले जाते.

१९८९ नंतर व पर्यटन

१९८९ नंतर प्रागमध्ये बाजार अर्थव्यवस्थेकडे संक्रमण झाले आणि खाजगी उद्योग व सेवा क्षेत्राचा वेगाने विस्तार झाला. १९९३ मध्ये चेकोस्लोव्हाकियाचे विभाजन झाल्यावर प्राग स्वतंत्र चेक प्रजासत्ताकाची राजधानी बनले. या काळात पर्यटनाचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात वाढले आणि शहर युरोपातील प्रमुख पर्यटन स्थळांपैकी एक बनले. पर्यटनामुळे हॉटेल, रेस्टॉरंट व सेवा उद्योगांना मोठी मागणी निर्माण झाली. मात्र मध्यवर्ती भागातील रहिवासी पर्यटनामुळे शहराबाहेर जात असल्याचा मुद्दा स्थानिक पातळीवर चर्चेला येतो. ऐतिहासिक इमारतींचे नूतनीकरण व संवर्धन यांवर मोठी गुंतवणूक झाली आहे.

अर्थव्यवस्था

प्रागची अर्थव्यवस्था सेवा क्षेत्रावर आधारित असून ती देशाच्या एकूण आर्थिक उत्पादनात मोठा हिस्सा देते. माहिती तंत्रज्ञान, वित्त, व्यावसायिक सेवा, प्रकाशन व पर्यटन हे प्रमुख क्षेत्र आहेत. अनेक आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांनी शहरात आपली प्रादेशिक कार्यालये उभारली आहेत आणि त्यामुळे तंत्रज्ञान व सेवा क्षेत्रात रोजगार वाढला. उत्पादन क्षेत्रात यंत्रसामग्री, वाहने व इलेक्ट्रॉनिक्स यांचा समावेश होतो. शहराचे विमानतळ देशातील सर्वात वर्धळीचे असून ते युरोपातील अनेक शहरांशी जोडले गेले आहे. बेरोजगारीचा दर तुलनेने कमी असून राहणीमानाचा खर्च वाढत असल्याचे निरीक्षण नोंदवले जाते. शहरातील उच्च शिक्षणाच्या संस्थांमध्ये देशांतर्गत व परदेशी विद्यार्थ्यांची संख्या मोठी असून त्यामुळे भाड्याच्या घरांची मागणी वाढते.

संदर्भ

1. प्राग शहर — अधिकृत संकेतस्थळ
2. ब्रिटॅनिका — प्राग
3. युनेस्को — प्रागचे ऐतिहासिक केंद्र
4. चेक सांख्यिकी कार्यालय

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६