इंका साम्राज्य

इंका साम्राज्य हे दक्षिण अमेरिकेतील आंदेस पर्वतरांगेत पंधराव्या शतकात उदयास आलेले मोठे स्थानिक साम्राज्य होते. इंका लोक आपल्या साम्राज्यास ताहुआंतिनसुयू असे म्हणत, ज्याचा अर्थ चार भाग एकत्र असा होतो. या साम्राज्याची राजधानी कुज्को होती. सध्याच्या पेरू, बोलिव्हिया, इक्वेडोर, चिलीचा उत्तर भाग, आर्जेन्टिनाचा वायव्य भाग आणि कोलंबियाच्या दक्षिण भागापर्यंत त्याचा विस्तार होता. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे हा प्रदेश सुमारे चार हजार किलोमीटर लांब होता. संशोधकांच्या अंदाजानुसार साम्राज्याची लोकसंख्या सहा ते चौदा दशलक्षांच्या दरम्यान होती. इंकांनी अक्षरलेखन विकसित केले नव्हते, परंतु गाठींच्या दोऱ्यांच्या क्विपू पद्धतीने ते हिशोब ठेवत असत. सोळाव्या शतकात स्पॅनिश आक्रमणामुळे हे साम्राज्य कोसळले, तरी त्यांची प्रशासकीय रचना, शेतीपद्धती आणि वास्तुकला आजही अभ्यासाचा विषय आहेत.

माहिती

इंका साम्राज्याचा उदय इ.स. १२०० च्या सुमारास स्थापन झालेल्या छोट्या कुज्को राज्यापासून झाला. पंधराव्या शतकाच्या पूर्वार्धात पाचाकुती आणि त्यानंतर त्याचा मुलगा तुपाक इंका युपांकी यांनी केलेल्या मोहिमांनी साम्राज्याचा मोठा विस्तार झाला. पाचाकुतीच्या कारकिर्दीपासून इंकांनी आपल्या सत्तेचे संघटित स्वरूप उभारले, असे बहुतेक इतिहासकार मानतात. साम्राज्याचे चार भाग होते — चिन्चासुयू, अंतिसुयू, कुंटिसुयू आणि कुल्लासुयू. प्रत्येक भागाचे नेतृत्व एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याकडे होते आणि तो थेट सापा इंका या सर्वोच्च शासकाला उत्तर देत असे.

साम्राज्याची अर्थव्यवस्था शेतीवर आणि कामगारांच्या सक्तीच्या श्रमावर आधारित होती. मिता या पद्धतीने सामान्य कुटुंबांना राज्यासाठी काम करावे लागत असे. राज्य साठवणुकीसाठी धान्याची कोठारे बांधत असे आणि संकटकाळात ते धान्य वितरित करत असे. जमीन, कळप आणि कामगार यांची नोंद ठेवण्यासाठी क्विपूचा वापर होत असे. इंका समाजात सूर्याला देवता मानले जात असे आणि सापा इंकाला सूर्याचा प्रतिनिधी मानले जात असे. या विश्वासामुळे राजकीय सत्ता आणि धार्मिक अधिकार एकत्र गुंफलेले होते.

उदय आणि विस्तार

इंकांनी विस्तारासाठी केवळ युद्धावर अवलंबून राहिले नाही. ते शेजारील समूहांशी राजनैतिक संबंध, विवाहसंबंध आणि भेटवस्तूंची देवघेव करत असत. जिथे संधी दिसली तिथे त्यांनी लष्करी शक्तीचा वापर केला. नव्याने जिंकलेल्या प्रदेशांतील स्थानिक नेत्यांना सत्तेत कायम ठेवले जात असे, परंतु त्यांना इंका राज्याची अधीनता मान्य करावी लागत असे.

विस्ताराच्या काळात इंकांनी मोठ्या प्रमाणात लोकांचे स्थलांतर करवले. संशोधकांच्या अंदाजानुसार तीन ते पाच दशलक्ष लोकांना नवीन भागात पुनर्वसित करण्यात आले. यामागे दोन हेतू होते — नवीन भागांत शेती आणि लष्करी तळ उभारणे, तसेच बंडाची शक्यता असलेल्या समूहांना विभागून टाकणे. या धोरणामुळे साम्राज्यातील विविध समूह एकमेकांत मिसळले आणि क्वेचुआ भाषा प्रशासनाचे प्रमुख माध्यम बनली.

कुज्को आणि प्रशासन

कुज्को हे केवळ राजधानी नव्हते, तर प्रशासनाचे केंद्र होते. शहराच्या मध्यभागी सूर्यमंदिर आणि राजवाडे होते. इंकांनी दगडांच्या अचूक जोडणीने भव्य बांधकामे केली; त्यांना मातीचा गिलावा लावलेला नव्हता आणि दगड इतके बरोबर बसवले होते की सांधे जवळूनही दिसत नसत. अशा बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणात श्रमिक उपलब्ध होते आणि त्यांचे नियोजन राज्य करत असे.

प्रशासन दशांश पद्धतीवर आधारित होते. कुटुंबांची मोजणी दहा, शंभर, हजार आणि दहा हजार अशा गटांत होत असे. प्रत्येक गटाचा एक जबाबदार अधिकारी असे. या रचनेमुळे करवसुली, कामगारांची जमवाजमव आणि लोकसंख्येची नोंद ठेवणे सोपे जात असे. स्थानिक पातळीवर पारंपरिक नेते कायम राहत, परंतु त्यांच्यावर इंका अधिकाऱ्यांची देखरेख होती.

बाब	तपशील
राजधानी	कुज्को
विस्ताराचा काळ	इ.स. १४३८ च्या सुमारास ते इ.स. १५३३
सर्वोच्च शासक	सापा इंका
प्रमुख भाषा	क्वेचुआ
लोकसंख्या	सुमारे ६० ते १४० लाख (अंदाजे)
रस्ते जाळे	सुमारे ४०,००० किलोमीटर (अंदाजे)
पतन	इ.स. १५३३, स्पॅनिश विजय

रस्ते आणि क्विपू

इंकांनी आंदेसच्या कठीण भूभागात सुमारे चाळीस हजार किलोमीटर लांबीचे रस्ते जाळे उभारले, असे अंदाज आहेत. या रस्त्यांना कॅपॅक न्यान असे म्हणत. दोन मुख्य मार्ग उत्तर-दक्षिण पसरलेले होते — एक पर्वतरांगेत आणि दुसरा किनाऱ्याजवळ. लहान मार्ग या दोन्हींना जोडत असत. दरींवर दोरांचे पूल बांधले जात आणि उंच प्रदेशात पायऱ्यांचे मार्ग तयार केले जात.

या जाळ्यावर संदेशवाहकांची व्यवस्था होती. चास्की नावाचे धावपटू ठराविक अंतरावर तैनात असत आणि एकमेकांकडून संदेश घेऊन पुढे धावत. या पद्धतीमुळे राजधानीपर्यंतची माहिती काही दिवसांत पोहोचत असे. हिशोबासाठी क्विपू वापरले जात असे. क्विपूमध्ये रंगीत दोऱ्यांना विविध प्रकारे गाठी मारल्या जात. दोरीचा रंग, गाठींची संख्या आणि स्थान यांवरून संख्या, वस्तू किंवा घटना नोंदवल्या जात. आजपर्यंत क्विपूचे पूर्ण वाचन साधलेले नाही, परंतु त्यातून संख्यात्मक माहिती नोंदवली जात होती, हे स्पष्ट आहे.

कृषी आणि टेरेस शेती

आंदेसचा उंच प्रदेश आणि उतार ही इंकांची सर्वात मोठी आव्हाने होती. त्यांनी उतारावर पायऱ्यांची शेती केली. प्रत्येक पायरीला दगडी भिंत बांधून माती स्थिर केली जात असे आणि पावसाचे पाणी टिकवून ठेवले जात असे. या पद्धतीमुळे पूर येणे टळत असे आणि उतारावरही पिके घेता येत. आजही पेरूमध्ये अशा अनेक टेरेस शेती आढळतात.

इंकांनी मका, बटाटा, क्विनोआ आणि इतर कंदमुळांची लागवड केली. बटाट्याच्या अनेक जाती त्यांनी विकसित केल्या. उंच प्रदेशातील थंड हवामानात टिकणारी पिके निवडून ते शेती करत असत. कालवे आणि पाण्याच्या वाहिन्यांचे जाळे बांधून ओलिताची व्यवस्था केली जात असे. धान्य साठवण्यासाठी कोठारे बांधली जात असत आणि त्यातील साठा युद्ध किंवा दुष्काळाच्या वेळी वापरला जात असे. शेती ही केवळ उपजीविकेचे साधन नव्हती, तर राज्याच्या स्थैर्याचा आधार होती.

स्पॅनिश आक्रमण आणि पतन

पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस स्पॅनिश लोक मध्य अमेरिकेतून दक्षिणेकडे पोहोचले. इ.स. १५२० च्या दशकात युरोपातून आलेल्या रोगांनी आंदेस प्रदेशातील लोकसंख्येवर मोठा परिणाम केला. साम्राज्याचा शासक हुआय्ना कापाक याचा मृत्यू झाल्यानंतर त्याचे दोन मुलगे हुआस्कार आणि अताहुआल्पा यांच्यात सत्तेसाठी यादवी सुरू झाली. या अंतर्गत संघर्षाने साम्राज्य कमकुवत झाले होते.

इ.स. १५३२ मध्ये फ्रान्सिस्को पिझारोच्या नेतृत्वाखालील स्पॅनिश सैन्य कजामार्का येथे पोहोचले. सोळा नोव्हेंबर १५३२ रोजी त्यांनी अताहुआल्पाला पकडले. त्याच्या सुटकेसाठी मोठी खंडणी दिली गेली, तरीही त्याला इ.स. १५३३ मध्ये ठार मारण्यात आले. यानंतर स्पॅनिश सैन्याने कुज्कोकडे कूच केले आणि आपला प्रतिनिधी शासक बसवला. अनेक भागांत प्रतिकार झाला, परंतु तो संघटित राहिला नाही. साम्राज्याचे राजकीय केंद्र कोसळले आणि स्पॅनिशांची सत्ता प्रस्थापित झाली.

वारसा

इंका साम्राज्याचा वारसा बांधकाम, शेती आणि प्रशासनातील त्यांच्या कौशल्यात दिसतो. माचू पिच्चू येथील वसाहत स्पॅनिशांना सापडली नाही आणि ती इ.स. १९११ पर्यंत अज्ञात राहिली. तेथील दगडी बांधकामे आणि पाण्याची रचना अभियांत्रिकीच्या दृष्टीने उल्लेखनीय मानली जातात. टेरेस शेतीची पद्धत आजही काही भागांत वापरली जाते.

क्वेचुआ भाषा आजही आंदेस भागात बोलली जाते आणि ती दक्षिण अमेरिकेतील प्रमुख स्थानिक भाषांपैकी एक आहे. क्विपूचा अभ्यास सुरू आहे आणि संशोधक त्यातील माहिती उलगडण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. इंकांच्या इतिहासाची नोंद मुख्यतः स्पॅनिश अधिकाऱ्यांच्या लेखनातून आणि पुरातत्त्वीय पुराव्यांतून उपलब्ध आहे, त्यामुळे अनेक तपशील आजही वादाचा विषय आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६