हिंगोली जिल्हा

हिंगोली जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मराठवाड्यातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय हिंगोली शहरात आहे. जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर विभागात येतो. औंढा नागनाथ येथे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक ज्योतिर्लिंग आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या ११,७७,३४५ आहे. जिल्ह्यात पाच तालुके आहेत.

माहिती

जिल्ह्याच्या उत्तरेस वाशिम आणि बुलढाणा जिल्हे आहेत. पूर्वेस यवतमाळ जिल्हा आहे. दक्षिणेस नांदेड तर पश्चिमेस परभणी जिल्हा आहे.

जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ राज्याच्या क्षेत्रफळाच्या सुमारे दीड टक्के आहे. जिल्ह्यात ७११ महसुली गावे आहेत. जिल्ह्यात मोठे शहर फारसे नाही.

प्रशासन आणि तालुके

जिल्ह्यात पाच तालुके आहेत. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: हिंगोली, कळमनुरी, बसमत, सेनगाव आणि औंढा नागनाथ.

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. प्रत्येक तालुक्यात पंचायत समिती आहे. ग्रामीण विकासाचे काम जिल्हा परिषद पाहते.

जिल्ह्यात नगरपालिका आणि नगरपंचायती आहेत. महानगरपालिका जिल्ह्यात नाही. जिल्ह्यात लोकसभेची एक जागा आहे.

पूर्वी हिंगोली हा परभणी जिल्ह्याचा भाग होता. १९९९ साली परभणीचे विभाजन करून हिंगोली जिल्हा तयार झाला. तेव्हापासून जिल्ह्याचा स्वतंत्र कारभार सुरू आहे.

भूगोल आणि हवामान

जिल्ह्याचा बराच भाग बालाघाट रांगेच्या कुशीत आहे. जमीन बहुतांश सपाट आणि कोरडी आहे. काही भागात टेकड्या आणि दगडी जमीन आहेत.

जिल्ह्यात काळी मृदा आढळते. कापूस आणि ज्वारीसाठी ही जमीन योग्य मानली जाते. काही भागात हलकी माती आहे.

हवामान उष्ण आणि कोरडे आहे. उन्हाळ्यात तापमान बरेच वाढते. पावसाचे प्रमाण कमी आहे.

जिल्ह्यात वनक्षेत्र कमी आहे. काही भागात विरळ वने आढळतात. जलसंधारणाचे प्रकल्प येथे महत्त्वाचे मानले जातात.

नद्या आणि जलप्रकल्प

कयाधू ही जिल्ह्याची प्रमुख नदी आहे. पूर्णा आणि पैनगंगा या नद्याही जिल्ह्यातून वाहतात. नद्यांच्या काठी शेती घेतली जाते.

जिल्ह्यात मोठे धरण नाही. लहान प्रकल्प आणि बंधाऱ्यांवर सिंचन अवलंबून आहे. शेततळी बांधण्यावर भर दिला जातो.

पाण्याची कमतरता हा जिल्ह्याचा मुख्य प्रश्न आहे. काही गावांना उन्हाळ्यात टँकरने पाणी पुरवले जाते. भूजल पातळी वाढवण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत.

इतिहास

प्राचीन काळी हा भाग राष्ट्रकूट आणि यादवांच्या अखत्यारीत होता. पुढे हा प्रदेश बेरारचा भाग बनला. त्यानंतर निजामाची सत्ता आली.

औंढा येथील मंदिराचा उल्लेख जुन्या ग्रंथांत आढळतो. या भागाला पूर्वी आमर्दकक्षेत्र असे म्हणत. राष्ट्रकूटांच्या ताम्रपटांत या नावाचा उल्लेख आहे.

संत नामदेव यांच्याशी या स्थळाची कथा जोडली जाते. त्यांचे गुरू विसोबा खेचर यांचे गाव औंढा आहे. त्यांची समाधी मंदिर परिसरात आहे.

मराठवाडा मुक्तिसंग्रामात जिल्ह्यातील अनेक तरुण सहभागी झाले. १९४८ साली हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले. १९६० साली महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली.

अर्थव्यवस्था

ज्वारी, कापूस आणि तूर ही जिल्ह्याची प्रमुख पिके आहेत. सोयाबीन आणि हरभराही घेतला जातो. शेती बहुतांश पावसावर अवलंबून आहे.

जिल्ह्यात साखर कारखाने आणि डाळ गिरण्या आहेत. कापूस जिनिंगचे कारखानेही चालतात. मोठे उद्योग जिल्ह्यात फारसे नाहीत.

जिल्ह्यात दूध व्यवसाय वाढत आहे. दूध संस्थांमुळे ग्रामीण भागात रोजगार मिळतो. काही गावांत हातमागाची कामे होतात.

पर्यटनस्थळे

औंढा नागनाथ मंदिर हे जिल्ह्याचे प्रमुख आकर्षण आहे. मंदिर हेमाडपंथी शैलीत बांधले आहे. मंदिराची उंची सुमारे अठरा मीटर आहे.

मंदिराच्या परिसरात मोठा परकोट आहे. परकोटाला चार प्रवेशद्वारे आहेत. आवारात बारा ज्योतिर्लिंगांची लहान मंदिरे आहेत.

महाशिवरात्रीला येथे मोठा उत्सव होतो. भाविक देशभरातून येथे दर्शनासाठी येतात. रथोत्सवही मोठ्या प्रमाणात साजरा होतो.

जिल्ह्यात अनेक जुनी मंदिरे आहेत. कळमनुरी आणि बसमत येथे प्राचीन देवस्थाने आहेत. जिल्ह्यातील यात्रांना मोठी गर्दी होते.

लोकजीवन आणि संस्कृती

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. ग्रामीण भागात बोलीभाषांचा वापर होतो. लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती आहे.

भजन आणि कीर्तनाची परंपरा जिल्ह्यात मजबूत आहे. वारकरी संप्रदायाचा प्रभाव दिसतो. सणांच्या काळात गावागावांत कार्यक्रम होतात.

जिल्ह्यात शिक्षणाचा प्रसार वाढत आहे. अनेक महाविद्यालये येथे आहेत. आरोग्य सुविधा तालुकास्तरावर उपलब्ध आहेत.

दळणवळण

जिल्ह्यातून रेल्वेमार्ग जातो. हिंगोली हे प्रमुख रेल्वे स्थानके आहे. परभणी आणि नांदेडकडे जाण्यासाठी रेल्वे उपलब्ध आहे.

जिल्ह्यातील गावे रस्त्यांनी जोडलेली आहेत. राज्य महामार्गांचे जाळे विस्तारले आहे. जवळच नांदेड आणि औरंगाबाद येथे विमानतळ आहे.

शेती आणि सिंचन

जिल्ह्यातील शेती बहुतांश कोरडवाहू आहे. ज्वारी आणि तूर ही प्रमुख पिके आहेत. पाण्याची उपलब्धता कमी असल्याने उत्पादन अस्थिर राहते.

शेततळी आणि बंधारे यांवर भर दिला जातो. जलसंधारणाच्या योजना गावागावांत राबवल्या जातात. त्यामुळे भूजल पातळी वाढवण्याचा प्रयत्न होतो.

आरोग्य आणि शिक्षण

जिल्ह्यात जिल्हा रुग्णालय आणि तालुका रुग्णालये आहेत. ग्रामीण भागात प्राथमिक आरोग्य केंद्रे कार्यरत आहेत. आरोग्य योजनांची अंमलबजावणी आरोग्य विभाग करतो.

जिल्ह्यात शाळा आणि महाविद्यालयांचे जाळे विस्तारले आहे. तरुण उच्च शिक्षणासाठी औरंगाबाद आणि पुण्याला जातात. तंत्रशिक्षणासाठी काही संस्था येथे आहेत.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

औंढा नागनाथमुळे जिल्ह्याला धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. दरवर्षी लाखो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. त्यामुळे स्थानिक व्यवसायाला चालना मिळते.

जिल्ह्यात कापूस आणि तुरीची बाजारपेठ आहे. शेतमालाची वाहतूक रस्त्यांनी जवळच्या शहरांकडे होते. जिल्ह्याचा विकास शेतीवरच अवलंबून आहे.

निष्कर्ष

हिंगोली जिल्ह्याची ओळख औंढा नागनाथमुळे झाली आहे. शेती आणि पाणी यांवर लक्ष दिल्यास जिल्ह्याचा विकास होऊ शकतो. धार्मिक पर्यटनाचा विस्तार हाही फायद्याचा ठरू शकतो.

दळणवळणाची स्थिती

जिल्ह्यातील काही गावे अजूनही दुर्गम आहेत. पावसाळ्यात काही रस्ते खराब होतात. सार्वजनिक वाहतुकीवरच अनेकांना अवलंबून राहावे लागते.

जिल्ह्यातील रस्त्यांची सुधारणा सुरू आहे. गाव ते तालुका अंतर कमी करण्यासाठी प्रयत्न होतात. वाहतुकीमुळे शेतमाल वेळेत बाजारात पोहोचतो.

संदर्भ

1. हिंगोली जिल्हा – अधिकृत संकेतस्थळ
2. औंढा नागनाथ – पर्यटन माहिती
3. मराठी विश्वकोश – औंढा नागनाथ
4. महाराष्ट्र शासन – जिल्हा सामाजिक व आर्थिक समालोचन, हिंगोली
5. जनगणना २०११ – हिंगोली जिल्हा
6. हिंगोली – ब्रिटानिका

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६