संत नामदेव

संत नामदेव हे तेराव्या शतकातील महाराष्ट्रातील थोर संतकवी होते. त्यांचा जन्म नरसी-बामणी येथे झाला, असे मानले जाते. ते व्यवसायाने शिंपी होते आणि विठ्ठलाचे भक्त होते. त्यांनी अनेक अभंग आणि पदे रचली. त्यांच्या काही रचना शिखांच्या गुरू ग्रंथ साहिबमध्येही समाविष्ट आहेत.

माहिती

नामदेवांच्या जन्मगावाबद्दल आणि गाथेतील अभंगांच्या संख्येबद्दल अभ्यासकांत मतभेद आहेत. त्यांच्या नावाने मिळणाऱ्या सर्व रचना एकाच नामदेवाच्या आहेत, याची खात्री अभ्यासकांना अजून मिळालेली नाही.

जन्म आणि कुटुंब

नरसी-बामणी हे गाव मराठवाड्यात आहे. नामदेवांचे घराणे शिंपीकाम करत असे. त्यांचे वडील दामाशेटी आणि आई गोणाई होत.

पंढरपूरला जाऊन राहण्याची परंपरा त्यांच्या कुटुंबात होती. नामदेवांचे बालपण पंढरपूरात गेल्याचेही चरित्रांत सांगितले जाते.

लहानपणापासूनच त्यांना विठ्ठलाची भक्ती मिळाली. घरात नित्य भजन आणि पूजा होत असे.

त्यांच्या पत्नीचे नाव राजाई होते. त्यांना विठा नावाचा मुलगा होता, असे अभंगांवरून कळते.

नरसी-बामणी या दोन गावांचा उल्लेख एकत्र केला जातो. ही गावे मराठवाड्यात जवळजवळ आहेत. नरसी येथे त्यांचे मंदिर आणि समाधी आहे.

त्यांच्या घराण्याचे आडनाव रेळेकर होते, असेही काही अभ्यासक सांगतात. हे घराणे पिढ्यानपिढ्या विठ्ठलभक्त होते.

घरात एकादशीचा उपवास आणि पंढरीची वारी हे नियमित असे. या वातावरणात नामदेवांची भक्ती घडली.

कुटुंबाची उपजीविका शिवणकामातून चालत असे.

ज्ञानेश्वरांशी संबंध

नामदेव हे ज्ञानेश्वरांचे समकालीन होते. ते दोघे एकत्र तीर्थाटन करत असत, असे परंपरेत सांगितले जाते.

नामदेवांनी ज्ञानेश्वरांचे चरित्र आपल्या अभंगांत सांगितले आहे. 'आदि', 'तीर्थावळी' आणि 'समाधी' अशा तीन भागांत हे चरित्र आहे.

या चरित्रामुळे ज्ञानेश्वरांच्या जीवनाची माहिती पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचली. पण या चरित्राच्या ऐतिहासिक अचूकतेबद्दल शंका व्यक्त होतात.

दोघांनी मिळून भागवत धर्माचा प्रसार केला. या जोडीने वारकरी परंपरेचा पाया घातला.

त्या काळात महाराष्ट्रात भागवत धर्माची चळवळ जोरात होती. ज्ञानेश्वर, नामदेव, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई यांचा समूह यात अग्रणी होता.

या संत मंडळाने देशभर तीर्थाटन केले, असे परंपरा सांगते. या प्रवासात त्यांनी कीर्तन आणि प्रवचनांतून संदेश दिला.

नामदेवांनी आपल्या गाथेत या प्रवासाचे वर्णन केले आहे. 'तीर्थावळी' या भागात विविध तीर्थक्षेत्रांची यादी आणि वर्णन आहे.

या वर्णनामुळे त्या काळातील तीर्थस्थळांची माहिती मिळते. मात्र त्यातील चमत्कारांच्या कथांबद्दल अभ्यासक सावधपणे बोलतात.

अभंग आणि भक्ती

नामदेवांच्या अभंगांत विठ्ठलाशी असलेले घरोब्याचे नाते दिसते. ते देवाला मायेच्या शब्दांत हाक मारतात.

त्यांची भक्ती उत्कट आहे. देवाच्या भेटीसाठी त्यांची तळमळ अभंगांतून जाणवते.

त्यांनी आपल्या व्यवसायाचे रूपकही अभंगांत वापरले आहे. सुई, धागा आणि शिवणकाम यांतून त्यांनी भक्तीचा अर्थ सांगितला.

त्यांच्या रचना साध्या आणि भावपूर्ण आहेत. यामुळे त्या सामान्य लोकांना पाठ होत गेल्या.

नामदेवांच्या अभंगांत नामस्मरणावर भर आहे. विठ्ठलाचे नाव घेतल्याने मन शुद्ध होते, असे ते सांगतात. कधी ते देवाची स्तुती करतात, तर कधी त्याच्याशी हट्ट करतात.

सुई आणि धागा यांतून त्यांनी मनाचे देवाशी जोडले जाणे दाखवले.

त्यांच्या रचनांची भाषा जुनी मराठी आहे. शब्दकळा प्राचीन असूनही भावना सहज समजते.

नामदेव गाथेत अनेक अभंग आहेत. पण त्यातील सर्व रचना त्यांच्याच आहेत, याची खात्री नाही.

पुढील काळात 'विष्णुदास नामा' या नावाचे दुसरे संत होऊन गेले. त्यांच्या रचनाही नामदेवांच्या नावाने मिसळल्या गेल्या.

'आदि', 'तीर्थावळी' आणि 'समाधी' हे तीन भाग ज्ञानेश्वरांच्या चरित्राशी संबंधित आहेत. हे भाग नामदेवांचे आद्य चरित्रकार म्हणून त्यांचे महत्त्व वाढवतात.

या ग्रंथाच्या ऐतिहासिक तपासणीवर आजही संशोधन चालू आहे. त्यामुळे नामदेवांच्या अभ्यासात सावधपणा आवश्यक मानला जातो.

गुरू ग्रंथ साहिबमधील स्थान

नामदेवांची पदे शिखांच्या पवित्र ग्रंथात समाविष्ट आहेत. हा त्यांच्या प्रभावाचा मोठा पुरावा मानला जातो.

गुरू अर्जुनदेवांनी हा संग्रह तयार केला, असे सांगितले जाते. त्यात भगत नामदेव या नावाने त्यांची पदे आहेत.

या पदांमुळे नामदेवांचा संदेश पंजाबपर्यंत पोहोचला. त्यांची वाणी उत्तर भारतातही गायली जात असे.

शिख परंपरेत त्यांना 'भगत' म्हणून आदर आहे. त्यांच्या रचना आजही शिख कीर्तनांमध्ये ऐकायला मिळतात. त्यांची पदे गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये समाविष्ट आहेत.

या पदांची भाषा ब्रज किंवा शौरसेनी आहे. मराठी भक्ती परंपरा उत्तर भारतात पोहोचल्याचे हे लक्षण मानले जाते.

गुरू अर्जुनदेवांनी भगतांच्या वाणीचा संग्रह केला. त्यात नामदेवांबरोबर कबीर आणि रविदास यांच्याही रचना आहेत.

यामुळे नामदेवांचा संदेश धार्मिक सीमा ओलांडून गेला.

समाजप्रबोधन

नामदेवांनी जातिभेदाला विरोध केला. शूद्र असूनही त्यांनी भक्तीचा अधिकार मानला.

त्यांनी पंढरपूरच्या मंदिराच्या पायरीवर बसण्याची इच्छा व्यक्त केली. ही पायरी सर्व भक्तांना समान मानण्याचे प्रतीक आहे.

त्यांनी समाजातील दांभिकतेवरही टीका केली. पाखंडी साधू आणि कर्मठ पंडित यांचे चित्रण त्यांनी अभंगांत केले.

स्त्रियांच्या भक्तीचा आदर त्यांनी दाखवला. जनाबाईंसारख्या भक्तांचा त्यांच्या मंडळात समावेश होता.

नामदेवांनी आपल्या जातीचा उल्लेख शूद्र असा केला आहे. पण ज्ञानाचा अधिकार सर्वांना आहे, असे ते म्हणतात. ही पायरी भक्तांच्या समतेचे प्रतीक मानली जाते.

त्यांच्या अभंगांत दांभिकतेवर तीव्र टीका आहे. दिखाऊ कर्मकांड आणि पाखंडी साधू यांना ते सोडत नाहीत.

त्यांच्या मंडळात स्त्रियांचाही सहभाग होता. जनाबाई या त्यांच्या समकालीन भक्त होत्या.

निधन आणि वारसा

नामदेवांचे निधन पंढरपूर येथे झाले, असे परंपरा सांगते. तेथेच त्यांची समाधी असल्याचे म्हटले जाते.

त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कुटुंबीयांनीही समाधी घेतली, अशी वदंती आहे. या वदंतीच्या सत्यतेबद्दल अभ्यासकांत शंका आहे.

नरसी येथे त्यांचे मंदिर आणि समाधीस्थळ आहे. या ठिकाणी दरवर्षी भाविक येतात.

नामदेवांनी मराठी आणि हिंदी परंपरांना जोडले. त्यांच्या वाणीने भक्ती चळवळीला व्यापक स्वरूप दिले.

नामदेवांचे निधन १३५० मध्ये झाले, असे बहुतेक अभ्यासक मानतात. जुलै १३५० ही तिथी नोंदवली जाते.

त्यांची गाथा पुढे संताजी आणि इतर शिष्यांनी जपली. आज ती संतवाङ्मयाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

हे त्यांचे विशेष योगदान मानले जाते.

संदर्भ

1. नामदेव — मराठी विश्वकोश
2. Namdev — Wikipedia
3. नामदेव — विकिपीडिया (मराठी)
4. Guru Granth Sahib — Wikipedia
5. भगत नामदेव — सिख विकी

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६