यवतमाळ जिल्हा

यवतमाळ जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या विदर्भ भागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय यवतमाळ शहरात आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १३,५८२ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या २७,७२,३४८ आहे. जिल्हा कापूस उत्पादनासाठी ओळखला जातो. जिल्ह्याची सीमा तेलंगणा राज्याला लागून आहे.

माहिती

जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्या सुमारे ७९ टक्के आहे. लोकसंख्या घनता राज्याच्या सरासरीपेक्षा कमी आहे.

यवतमाळ शहर रस्ते व रेल्वेमार्गाने नागपूर, अमरावती व हैदराबादशी जोडलेले आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

यवतमाळची जुनी नावे यवत व यवती अशी होती. यवत म्हणजे ज्वारी किंवा धान्य असा अर्थ सांगितला जातो. धान्याच्या व्यापारामुळे हे नाव प्रचलित झाले असे मानले जाते.

पुढे नावाचे रूप यवतमाळ असे बदलले. शहर डोंगराळ भागात वसलेले आहे. ब्रिटिश काळात हे जिल्ह्याचे मुख्यालय बनले.

इतिहास

जुन्या कागदपत्रांत या शहराचा उल्लेख यवती असा आहे. हे शहर डोंगराळ भागात वसलेले आहे.

या भागावर मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट व यादव यांनी राज्य केले. पुढे हा भाग बहमनी सत्तेखाली आला.

१८ व्या शतकात हा प्रदेश नागपूरच्या भोसले राज्याचा भाग होता. १८५३ मध्ये तो ब्रिटिशांनी आपल्यात घेतला.

स्वातंत्र्यानंतर यवतमाळ महाराष्ट्राचा भाग बनले. जिल्ह्यातील काही भाग पूर्वी हैदराबाद संस्थानात होता.

जिल्ह्यातील अनेक भाग पूर्वी हैदराबाद संस्थानात होते. १९४८ नंतर ते भारतात विलीन झाले.

या भागावर अनेक राजवंशांनी राज्य केले. मध्ययुगात हा भाग बहमनी सत्तेखाली होता. स्वातंत्र्यानंतर शिक्षण व आरोग्य सुविधा विस्तारल्या.

भूगोल

यवतमाळ जिल्हा महाराष्ट्राच्या पूर्व भागात आहे. उत्तरेस अमरावती व वर्धा, पूर्वेस चंद्रपूर, पश्चिमेस वाशिम व हिंगोली, तर दक्षिणेस नांदेड जिल्हा लागून आहे. आग्नेयेस तेलंगणा राज्याची सीमा आहे.

जिल्हा डोंगराळ व दऱ्यांनी बनलेला आहे. समुद्रसपाटीपासूनची उंची सुमारे ३०० ते ६०० मीटर आहे.

पैनगंगा व वर्धा या प्रमुख नद्या आहेत. जिल्ह्याची जमीन बहुतांश काळी आहे. हवामान कोरडे व विषम आहे.

जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान सुमारे १,००० मिलिमीटर आहे. पैनगंगा नदीचे खोरे जिल्ह्याचा मोठा भाग व्यापते.

जिल्ह्याची जमीन बहुतांश काळी व कापसासाठी योग्य आहे. पैनगंगा खोऱ्यातील जमीन सुपीक आहे. डोंगराळ भागात जमीन उथळ आहे. जिल्ह्यातील जंगलात वन्यजीव व वनजन्य उत्पादने आढळतात.

जिल्ह्यातील पैनगंगा नदीवर अनेक बंधारे बांधले आहेत. यामुळे काही भागात ओलीताचे क्षेत्र वाढले आहे. डोंगराळ भागात जलसाठा मर्यादित आहे. जलसंधारणाच्या योजना या भागात महत्त्वाच्या ठरतात.

हवामान

जिल्ह्यात कोरडे व विषम हवामान आहे. उन्हाळ्यात तापमान ४५ अंशांपर्यंत जाते. मार्च ते मे हा काळ सर्वात उष्ण असतो.

वार्षिक पावसाचे प्रमाण सुमारे १,००० मिलिमीटर इतके आहे. पावसाचे प्रमाण भागानुसार बदलते. हिवाळ्यात हवामान थंड व कोरडे असते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था शेतीवर आधारित आहे. कापूस, तूर, सोयाबीन, ज्वारी व हळद ही प्रमुख पिके आहेत.

कापूस हे जिल्ह्याचे महत्त्वाचे पीक आहे. जिल्ह्यात कापूस प्रक्रिया उद्योग व तेल गिरण्या आहेत.

वणी परिसरात कोळशाच्या खाणी आहेत. जिल्ह्यात साखर कारखानेही कार्यरत आहेत.

जिल्ह्यात कापूस गिरण्या व तेल गिरण्या मोठ्या प्रमाणात आहेत. शेतमालाची वाहतूक हा मोठा व्यवसाय आहे.

जिल्ह्यातील शेती बहुतांश पावसावर अवलंबून आहे. कापसाची विक्री मोठ्या प्रमाणात होते. कापूस प्रक्रिया व तेल गिरण्या येथील प्रमुख उद्योग आहेत. वणी परिसरातील कोळसा खाणी रोजगाराचे मोठे साधन आहेत.

जिल्ह्यातील कापूस उत्पादन देशात महत्त्वाचे मानले जाते. कापसावर प्रक्रिया करणाऱ्या गिरण्या अनेक ठिकाणी आहेत. कोळसा व ऊर्जा प्रकल्पांमुळे जिल्ह्यात रोजगार वाढला आहे. शेतमाल वाहून नेण्याचा व्यवसायही येथे मोठा आहे.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात सोळा तालुके आहेत: यवतमाळ, आर्णी, उमरखेड, कळंब, केळापूर (पांढरकवडा), घाटंजी, झरी-जामणी, दारव्हा, दिग्रस, नेर, पुसद, बाभुळगाव, महागाव, मारेगाव, राळेगाव व वणी.

जिल्ह्यात महानगरपालिका नाही. अनेक नगरपालिका व नगरपंचायती कार्यरत आहेत. सोळा पंचायत समित्या आहेत.

जिल्ह्यातील तालुके प्रशासकीय सोयीसाठी उपविभागांत विभागलेले आहेत. यवतमाळ व पुसद हे तालुके लोकसंख्येने मोठे आहेत. प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय व पंचायत समिती आहे. जिल्ह्यात शेकडो ग्रामपंचायती कार्यरत आहेत.

जिल्ह्यातील प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय कार्यरत आहे. पंचायत समित्यांमार्फत ग्रामविकासाची कामे होतात. जिल्ह्यात अनेक नगरपालिका व नगरपंचायती आहेत. जिल्हा परिषद शिक्षण व आरोग्य या क्षेत्रांत काम करते.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या २७,७२,३४८ आहे. लोकसंख्या घनता २०४ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. काही भागात आदिवासी बोलीभाषा वापरल्या जातात.

बहुसंख्य लोक शेतीवर अवलंबून आहेत. ग्रामीण भागातील लोकसंख्या एकूण लोकसंख्येच्या मोठा भाग आहे.

दळणवळण व शिक्षण

जिल्ह्यातून रेल्वेमार्ग जातो. यवतमाळ व वणी ही महत्त्वाची स्थानके आहेत.

जिल्ह्यातून राष्ट्रीय महामार्ग जातो. जिल्ह्याच्या सर्व तालुक्यांना राज्य महामार्गांनी जोडले आहे.

जिल्ह्यात महाविद्यालये व तंत्रशिक्षण संस्था आहेत. आदिवासी व ग्रामीण विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे कार्यरत आहेत.

पर्यटनस्थळे

टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्य हे जिल्ह्यातील प्रमुख निसर्गस्थळ आहे. येथे वाघ, बिबट्या व अनेक पक्षी आढळतात.

पैनगंगा नदीकाठचा परिसर व डोंगराळ भाग निसर्गप्रेमींना आवडतो. आर्णी व दिग्रस परिसरातील जुनी मंदिरेही पाहण्यासारखी आहेत.

विकासाची आव्हाने

कापसावर आधारित शेतीमुळे उत्पन्नात चढउतार होतो. पाण्याची उपलब्धता व सिंचनाचा विस्तार हे मुख्य प्रश्न आहेत. जलसंधारणाची कामे सातत्याने केली जातात.

ग्रामीण भागात आरोग्य व शिक्षण सुविधा सुधारण्यावर भर दिला जात आहे. कोळसा व ऊर्जा क्षेत्रातील प्रकल्पांमुळे रोजगार निर्माण होत आहे. कृषिप्रक्रिया उद्योगांचा विस्तार सुरू आहे.

संदर्भ

1. यवतमाळ जिल्हा, महाराष्ट्र शासन
2. महाराष्ट्र शासन
3. भारताची जनगणना २०११
4. महाराष्ट्र आर्थिक व सांख्यिकी संचालनालय
5. महाराष्ट्र सामाजिक-आर्थिक पुस्तिका
6. Britannica — Maharashtra

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६