परभणी जिल्हा

परभणी जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मराठवाडा विभागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय परभणी शहरात आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ६,२१४ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या १८,३६,०८६ आहे. जिल्ह्याच्या उत्तरेस गोदावरी नदी वाहते. जिल्हा तूर उत्पादनासाठी ओळखला जातो.

माहिती

जिल्ह्यात शहरी लोकसंख्या सुमारे ३१ टक्के आहे. उर्वरित लोक गावांमध्ये राहतात.

परभणी शहर रेल्वेमार्गाने मुंबई, औरंगाबाद व हैदराबादशी जोडलेले आहे. जिल्ह्यातून राष्ट्रीय महामार्ग जातो.

नावाची व्युत्पत्ती

परभणी हे नाव पारभवनी किंवा परभवनी या जुन्या नावावरून आले असे मानले जाते. याचा अर्थ सूर्यदेवतेशी संबंधित स्थान असा सांगितला जातो.

शहरातील प्राचीन मंदिरे या भागाच्या प्राचीनत्वाची साक्ष देतात. हेमाडपंती शैलीतील बांधकाम येथे मोठ्या प्रमाणात आढळते. या मंदिरांचे संवर्धन आज महत्त्वाचे ठरले आहे.

इतिहास

परभणीचा परिसर प्राचीन काळापासून वसलेला आहे. येथील काही मंदिरे अनेक शतके जुनी आहेत.

या भागावर सातवाहन, वाकाटक, यादव, बहमनी व मोगल यांनी राज्य केले. पुढे हा भाग निजामाच्या हैदराबाद संस्थानात गेला.

स्वातंत्र्यानंतर १९४८ मध्ये हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले. १९६० मध्ये परभणी महाराष्ट्र राज्याचा भाग बनले.

१९९९ मध्ये परभणी जिल्ह्याचे विभाजन होऊन हिंगोली वेगळा जिल्हा झाला. त्यामुळे जिल्ह्याचे क्षेत्र कमी झाले.

जिल्ह्यातील अनेक गावांत हेमाडपंती बांधकामशैलीतील मंदिरे आढळतात. ही मंदिरे यादव काळातील मानली जातात.

या भागात संत परंपरेचा मोठा वारसा आहे. भजन, कीर्तन व वारकरी परंपरा अजूनही जिवंत आहे. स्वातंत्र्यानंतर शिक्षणाचा प्रसार वेगाने झाला.

परभणी परिसरात अनेक जुनी मंदिरे व वास्तू आढळतात. यातील काही मंदिरे हेमाडपंती बांधकामशैलीत बांधलेली आहेत. या वास्तूंचे संवर्धन व संशोधन आज महत्त्वाचे ठरले आहे. पर्यटक व अभ्यासक या ठिकाणांना भेटी देतात.

भूगोल

परभणी जिल्हा महाराष्ट्राच्या मध्य-पूर्व भागात आहे. उत्तरेस हिंगोली व जालना, पूर्वेस नांदेड, दक्षिणेस लातूर व पश्चिमेस बीड जिल्हा लागून आहे.

गोदावरी नदी जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते. पूर्णा ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे. तिच्या काठी अनेक गावे वसलेली आहेत.

जिल्ह्याची जमीन बहुतांश काळी व कसदार आहे. पर्जन्यमान सुमारे ६०० ते ८०० मिलिमीटर आहे. उन्हाळा उष्ण असतो.

जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान सुमारे ७०० मिलिमीटर आहे. पूर्णा नदीवर धरणे बांधून सिंचनाचा विस्तार केला आहे.

जिल्ह्याची माती बहुतांश काळी असून ती कापूस व तुरीसाठी योग्य मानली जाते. पूर्णा नदीच्या खोऱ्यातील जमीन जास्त सुपीक आहे. जिल्ह्यातील काही भागात जमीन उथळ आहे. नदीकाठच्या भागात भाजीपाला व फळबागा घेतल्या जातात.

हवामान

जिल्ह्यात उष्ण व कोरडे हवामान आहे. उन्हाळ्यात तापमान ४० अंशांच्या वर जाते. मार्च ते मे हा काळ सर्वात उष्ण असतो.

पावसाळा जून ते सप्टेंबर असतो. पावसाचे वार्षिक प्रमाण सुमारे ७०० मिलिमीटर इतके आहे. हिवाळ्यात हवा थंड व कोरडी असते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था शेतीवर आधारित आहे. तूर, ज्वारी, कापूस, सोयाबीन व हरभरा ही प्रमुख पिके आहेत.

परभणीची तूर डाळ देशभरात ओळखली जाते. जिल्ह्यात अनेक डाळ गिरण्या आहेत. यामुळे येथे मोठी डाळ बाजारपेठ विकसित झाली आहे.

सिंचनाच्या भागात ऊस व केळी घेतली जातात. जिल्ह्यात कापूस गिरण्या, साखर कारखाने व तेल गिरण्या आहेत.

तूर डाळीच्या बाजारपेठेमुळे जिल्ह्यात वाहतूक व साठवणुकीचा व्यवसाय वाढला आहे. अनेक कुटुंबे डाळ व्यापारावर अवलंबून आहेत.

जिल्ह्यातील डाळ उद्योगाला दीर्घ परंपरा आहे. तूर डाळीवर प्रक्रिया करण्यासाठी अनेक गिरण्या आहेत. साठवणुकीसाठी गोदामे उभारली आहेत. यामुळे शेतकऱ्यांना हंगामाबाहेरही माल विकता येतो.

जिल्ह्यातील शेतकरी आता ठिबक सिंचन व आधुनिक पद्धतींचा वापर करत आहेत. यामुळे पाण्याचा वापर कमी होतो व उत्पादन वाढते. पीक विविधतेसाठी सरकारकडून प्रोत्साहन दिले जाते. यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न स्थिर होण्यास मदत होते.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात नऊ तालुके आहेत: परभणी, जिंतूर, सेलू, मानवत, पाथरी, सोनपेठ, गंगाखेड, पालम व पूर्णा.

जिल्ह्यात शहरी भागासाठी स्थानिक स्वराज्य संस्था कार्यरत आहेत. जिल्हा परिषदेखाली नऊ पंचायत समित्या आहेत.

जिल्ह्यातील तालुके प्रशासकीय सोयीसाठी उपविभागांत विभागलेले आहेत. जिंतूर व सेलू हे तालुके क्षेत्रफळाने मोठे आहेत. प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय व पंचायत समिती आहे. जिल्ह्यात शेकडो ग्रामपंचायती कार्यरत आहेत.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १८,३६,०८६ आहे. लोकसंख्या घनता २९५ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. ग्रामीण भागातील लोकसंख्या एकूण लोकसंख्येच्या मोठा भाग आहे.

संत परंपरेचा वारसा जिल्ह्यात जपला गेला आहे. वारकरी परंपरेचा प्रभाव गावागावांत दिसतो.

दळणवळण व शिक्षण

परभणी हे रेल्वेमार्गावरील महत्त्वाचे स्थानक आहे. येथून मुंबई, औरंगाबाद व हैदराबादसाठी गाड्या आहेत.

जिल्ह्याच्या मधून महत्त्वाचा महामार्ग जातो. जिल्ह्याची सर्व तालुकी राज्य महामार्गांनी जोडलेली आहेत.

वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ परभणी येथे आहे. जिल्ह्यात कृषी संशोधन व शिक्षणाचे मोठे केंद्र उभे राहिले आहे.

पर्यटनस्थळे

परभणी शहरातील प्राचीन पारदेश्वर मंदिर पाहण्यासारखे आहे. जिंतूर जवळील नेमगिरी येथील जैन लेणी प्रसिद्ध आहेत.

पाथरी हे संत नामदेव यांच्याशी जोडलेले स्थळ आहे. गंगाखेड येथे संत जनाबाईंचे स्मरण केले जाते. जिल्ह्यातील मुदगलेश्वर परिसरही भाविकांना आकर्षित करतो.

जिल्ह्यात जैन धर्मीयांची अनेक प्राचीन स्थळे आहेत. परभणी शहरातील जुनी मंदिरे पाहण्यासारखी आहेत. जिल्ह्यातील धरणे व नदीकाठ निसर्गप्रेमींना आकर्षित करतात.

विकासाची आव्हाने

पाण्याची उपलब्धता हे जिल्ह्याचे मुख्य आव्हान आहे. तूर पिकावर हवामानाचा मोठा परिणाम होतो. दुष्काळाच्या वर्षांत उत्पन्न घटते.

डाळ उद्योगासाठी आधुनिक साठवणूक सुविधा उभारण्यावर भर दिला जात आहे. शेतकऱ्यांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. शिक्षण व आरोग्य सुविधांचा विस्तार होत आहे.

संदर्भ

1. परभणी जिल्हा, महाराष्ट्र शासन
2. महाराष्ट्र शासन
3. भारताची जनगणना २०११
4. महाराष्ट्र आर्थिक व सांख्यिकी संचालनालय
5. महाराष्ट्र सामाजिक-आर्थिक पुस्तिका
6. Britannica — Maharashtra

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६