कैरो

कैरो हे इजिप्तचे राजधानीचे शहर आणि अरब जगातील सर्वात मोठ्या शहरांपैकी एक आहे. हे शहर इजिप्तच्या उत्तर भागात, नाईल नदीच्या काठावर वसलेले आहे आणि नदीच्या दक्षिणेस जुन्या मेम्फिस नगराचा परिसर आहे. इ.स. ९६९ मध्ये फातिमी घराण्याने येथे नवीन राजधानी उभारली आणि तिला अल-काहिरा असे नाव दिले, ज्यावरून 'कैरो' हे नाव आले. पुढील शतकांत शहर इस्लामी जगतातील शिक्षण व व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र बनले. मामलुक काळात येथे अनेक मशिदी, मदरसे व सार्वजनिक इमारती उभारल्या गेल्या. ओटोमन काळानंतर एकोणिसाव्या शतकात शहराचे नव्याने नियोजन झाले आणि विसाव्या शतकात त्याचा प्रचंड विस्तार झाला. आज कैरो हे इजिप्तचे राजकीय, आर्थिक व सांस्कृतिक केंद्र आहे. या लेखात शहराचा इतिहास, वारसा, लोकसंख्या वाढ व अर्थव्यवस्था यांचा आढावा घेतला आहे.

माहिती

कैरो प्रशासकीय क्षेत्राचे क्षेत्रफळ सुमारे ३,००० चौरस किलोमीटर आहे आणि त्याची लोकसंख्या सुमारे एक कोटी आहे. कैरो, गिझा व कल्युबिया या प्रशासकीय भागांना मिळून तयार होणाऱ्या महानगरीय क्षेत्राची लोकसंख्या सुमारे २.२ ते २.३ कोटी असल्याचे अंदाज आहेत; वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये सीमा व गणना पद्धती भिन्न असल्याने आकड्यांत फरक आढळतो. शहराचे हवामान वाळवंटी उष्ण असून उन्हाळा अत्यंत गरम व कोरडा तर हिवाळा सौम्य असतो. पाऊस अत्यंत कमी पडतो आणि नाईल नदीच्या पुरावर शेती व पाणीपुरवठा अवलंबून आहे. शहराचे प्रशासन गव्हर्नर व स्थानिक परिषदा चालवतात. कैरोचा ऐतिहासिक भाग १९७९ मध्ये युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट करण्यात आला.

नाईल नदी व नगराची रचना

नाईल नदी कैरोच्या अस्तित्वाचा आधार आहे. नदीच्या पूर्व काठावर जुने शहर व पश्चिम काठावर गिझा भाग वसलेला आहे आणि अनेक पूल दोन्ही काठ जोडतात. नदीत असलेल्या बेटांवरही वसाहती व उद्याने आहेत. नदीच्या वार्षिक पुरावर शेती अवलंबून असल्याने इतिहासात पूर नियंत्रणासाठी बंधारे व कालवे बांधले गेले. विसाव्या शतकात अस्वान धरणामुळे पूर नियंत्रित झाला आणि सिंचनाचे स्वरूप बदलले. शहराचा विस्तार नदीच्या दोन्ही बाजूंनी झाला असून पश्चिमेकडील भाग अलीकडच्या दशकांत वेगाने वाढला आहे. नदीकाठावरील मार्ग व उद्याने नागरिकांसाठी विश्रांतीची ठिकाणे आहेत.

फातिमी व मामलुक काळ

इ.स. ९६९ मध्ये फातिमी घराण्याने कैरोची स्थापना केली आणि ते त्यांच्या साम्राज्याचे केंद्र बनले. याच काळात अल-अझहर मशिदीची उभारणी झाली आणि ती शिक्षणाचे प्रमुख केंद्र बनली. बाराव्या शतकात शहराच्या भोवती भिंत व प्रवेशद्वारे उभारली गेली, ज्यांपैकी काही आजही दिसतात. तेराव्या शतकात मामलुक सत्ता आली आणि त्यांच्या काळात शहरात मोठ्या प्रमाणात बांधकामे झाली. मामलुक सुलतान व अधिकाऱ्यांनी मशिदी, मदरसे, इस्पितळे व कारवंशराया उभारल्या आणि त्यांतील अनेक इमारती आजही शहराच्या वारशाचा भाग आहेत. या काळात कैरो व्यापार व शिक्षणाचे प्रमुख केंद्र राहिले. १५१७ मध्ये ओटोमन सत्ता स्थापन झाल्यावर शहराचे राजकीय महत्त्व काहीसे बदलले.

अल-अझहर

अल-अझहर ही कैरोमधील सर्वात प्रसिद्ध मशीद व शैक्षणिक संस्था आहे. तिची स्थापना दहाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात झाली आणि पुढील शतकांत ती इस्लामी शिक्षणाचे प्रमुख केंद्र बनली. येथे धर्मशास्त्र, भाषा, विधी व विज्ञान यांसारख्या विषयांचे अध्यापन होत असे आणि जगभरातून विद्यार्थी येथे शिक्षणासाठी येत. मशिदीच्या परिसरात अनेक शतकांत इमारती वाढत गेल्या आणि त्यामुळे तो एक विस्तीर्ण संकुल बनला. आज ही संस्था मशीद व विद्यापीठ अशा दोन्ही स्वरूपात कार्यरत आहे. तिचे धार्मिक व शैक्षणिक महत्त्व इस्लामी जगतात मोठे मानले जाते आणि ती शहराच्या ओळखीचा भाग आहे.

महानगरीय वाढ

विसाव्या शतकात कैरोची लोकसंख्या झपाट्याने वाढली आणि शहराचा विस्तार जवळपासच्या शेतजमिनी व वाळवंटी भागांत झाला. ग्रामीण भागातून मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर झाल्याने निवासस्थानांची मागणी वाढली आणि अनियोजित वसाहती उभ्या राहिल्या. या भागांमध्ये पाणीपुरवठा, गटार व रस्ते यांची सुविधा अपुरी राहिली. वाहतूक कोंडी व वायू प्रदूषण हे शहराचे मोठे प्रश्न बनले आहेत. या ताणावर उपाय म्हणून शहराच्या पूर्वेस नवीन प्रशासकीय राजधानी उभारण्याचा मोठा प्रकल्प हाती घेण्यात आला आहे. उपनगरीय रेल्वे व भूमिगत रेल्वेच्या विस्तारावरही भर दिला जात आहे.

वारसा व संग्रहालये

कैरोमध्ये प्राचीन इजिप्तपासूनचा दीर्घ वारसा जतन केलेला आहे. इजिप्ती संग्रहालय १९०२ मध्ये उघडले गेले आणि त्यात प्राचीन कलाकृतींचा मोठा संग्रह आहे. अलीकडच्या काळात गिझाजवळ नवीन मोठे संग्रहालय उभारण्यात आले आहे आणि त्यात प्राचीन वस्तूंचे प्रदर्शन भरवले जाते. गिझाची पिरॅमिड्स कैरोच्या महानगरीय क्षेत्राच्या जवळ असून ती जगातील सर्वात ओळखल्या जाणाऱ्या स्मारकांपैकी आहेत. शहरातील ऐतिहासिक भागात मशिदी, कारवंशराया व जुनी घरे यांची दाटी आहे. या वारशाच्या संवर्धनासाठी आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या सहकार्याने अनेक प्रकल्प राबवले जात आहेत.

कैरोची भूमिगत रेल्वे १९८७ मध्ये सुरू झाली आणि ती आफ्रिकेतील पहिल्या भूमिगत रेल्वे प्रणालींपैकी एक मानली जाते. तिचा विस्तार टप्प्याटप्प्याने होत असून नवीन मार्ग उपनगरीय भागांपर्यंत पोहोचले आहेत. शहरात बस, ट्राम व उपनगरीय रेल्वे सेवाही कार्यरत आहेत आणि नाईल नदीवरील पूल हे मुख्य वाहतूक मार्ग आहेत. शहराला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून तेथून प्रादेशिक व आंतरखंडीय उड्डाणे होतात. वाढत्या लोकसंख्येमुळे वाहतुकीचा ताण कायम राहिला आहे.

अर्थव्यवस्था

कैरो इजिप्तच्या अर्थव्यवस्थेतील सर्वात मोठे केंद्र आहे आणि देशाच्या उत्पादनात त्याचा मोठा वाटा आहे. सेवा क्षेत्रात बँकिंग, दूरसंचार, पर्यटन, व्यापार व सरकारी सेवांचा समावेश होतो. उत्पादन क्षेत्रात कापड, अन्नप्रक्रिया, रसायने व सिमेंट यांचा समावेश होतो. शहरात अनेक मोठ्या कंपन्यांची मुख्यालये व बँका आहेत. पर्यटन हे महत्त्वाचे उत्पन्नाचे स्रोत असून संग्रहालये व ऐतिहासिक स्थळे मोठ्या संख्येने पर्यटकांना आकर्षित करतात. मात्र उच्च बेरोजगारी, वाढती किमती व पाण्याची टंचाई ही शहरासमोरील आव्हाने आहेत. नाईल नदीवरील पाण्याचे वाटप व शेतीसाठी उपलब्ध पाण्याचे प्रमाण हा देशाच्या पातळीवरील महत्त्वाचा विषय आहे.

संदर्भ

1. कैरो गव्हर्नोरेट — अधिकृत संकेतस्थळ
2. ब्रिटॅनिका — कैरो
3. युनेस्को — ऐतिहासिक कैरो
4. इजिप्त पर्यटन मंत्रालय

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६