देवी दुर्गा

देवी दुर्गा ही हिंदू परंपरेत शक्तीचे अत्यंत प्रमुख स्वरूप मानली जाते. तिला भवानी, अंबा, शक्ती आणि महिषासुरमर्दिनी अशा अनेक नावांनी ओळखले जाते. सिंह हे तिचे वाहन आणि त्रिशूळ, खड्ग व शंख ही तिची आयुधे आहेत. महाराष्ट्रात कोल्हापूरची महालक्ष्मी, तुळजापूरची तुळजाभवानी आणि सप्तशृंगगडची श्री सप्तशृंगी या तीन देव्या दुर्गेचीच रूपे मानली जातात.

माहिती

तपशील	माहिती
स्वरूप	दशभुजा महिषासुरमर्दिनी; नवदुर्गा ही नऊ रूपे
वाहन	सिंह (काही रूपांत व्याघ्र)
शस्त्र आणि प्रतीक	त्रिशूळ, खड्ग, चक्र, शंख, धनुष्य व बाण
प्रमुख मंदिरे	कोल्हापूर महालक्ष्मी, तुळजापूर भवानी, सप्तशृंगगड, मदुराई मीनाक्षी, वैष्णोदेवी
प्रमुख सण	नवरात्र, विजयादशी, दुर्गा पूजा, गरबा
संबंधित ग्रंथ	देवी महात्म्य (दुर्गा सप्तशती), मार्कंडेय पुराण, देवी भागवत
उपासना	दुर्गा सप्तशती पठण, नवरात्र व्रत, अखंड ज्योत, कुमकुम अर्चना
नवदुर्गा	शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी, सिद्धिदात्री
वार	नवरात्रीतील प्रत्येक दिवस एका रूपास समर्पित
महाराष्ट्रातील प्रमुख स्थळे	कोल्हापूर, तुळजापूर, सप्तशृंगगड

नवदुर्गेची ही यादी दुर्गा सप्तशती व पारंपरिक पूजाविधीनुसार दिली आहे. महाराष्ट्रातील तीन देव्यांची परंपरा लोकमान्यतेवर आधारित आहे.

स्वरूप आणि प्रतीक

दुर्गेचे सर्वांत प्रसिद्ध स्वरूप म्हणजे महिषासुरमर्दिनी. यात ती दशभुजा असून महिषासुर राक्षसाचा वध करत असल्याचे दाखवले जाते. तिच्या हातांत विविध देवतांची आयुधे आहेत, असे पुराणांत वर्णन आहे.

सिंह हे तिच्या साहसाचे प्रतीक मानले जाते. तिचे नऊ रूपे नवरात्रीच्या नऊ दिवसांशी जोडली जातात. दुर्गा ही मातृशक्ती, संरक्षण आणि न्याय यांचे प्रतीक मानली जाते.

पुराणातील उल्लेख

देवी महात्म्य, ज्याला दुर्गा सप्तशती म्हणतात, हा दुर्गेच्या महात्म्याचा प्रमुख ग्रंथ मानला जातो. यात सुमारे सातशे श्लोक असून तीन चरित्रे आहेत. मार्कंडेय पुराणातही हे वर्णन आढळते.

पुराणांनुसार महिषासुराने देवतांना पराभूत केल्यावर सर्व देवतांच्या तेजातून दुर्गा प्रकट झाली. तिने महिषासुर, शुंभ व निशुंभ या राक्षसांचा वध केला. या विजयाचे स्मरण विजयादशीला केले जाते, असे परंपरेत सांगितले जाते.

प्रमुख मंदिरे

कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर हे महाराष्ट्रातील अत्यंत प्राचीन व प्रतिष्ठित देवीस्थान मानले जाते. तुळजापूरचे भवानी मंदिर बालाघाट पर्वतावर आहे. सप्तशृंगगडचे श्री सप्तशृंगी मंदिर नाशिक जिल्ह्यातील सह्याद्रीत आहे.

दक्षिण भारतातील मदुराईचे मीनाक्षी मंदिर, काशीचे विशालाक्षी मंदिर आणि जम्मूजवळील वैष्णोदेवी मंदिर हीही देवीची प्रमुख तीर्थक्षेत्रे मानली जातात.

उत्सव आणि परंपरा

नवरात्र हा दुर्गेचा सर्वांत मोठा उत्सव मानला जातो. नऊ दिवस देवीच्या नऊ रूपांची पूजा केली जाते आणि दहाव्या दिवशी विजयादशी साजरी होते. अनेक ठिकाणी घटस्थापना करून अखंड ज्योत तेवत ठेवली जाते.

महाराष्ट्रात नवरात्रीत घरोघरी देवीची पूजा होते आणि मंदिरांत विशेष उत्सव असतो. गुजरातमध्ये गरबा व डांडिया आणि बंगालमध्ये दुर्गा पूजा हे याच उत्सवाचे प्रादेशिक स्वरूप मानले जाते.

महाराष्ट्रातील परंपरा

महाराष्ट्रात कोल्हापूरची अंबाबाई, तुळजापूरची भवानी आणि सप्तशृंगगडची देवी यांना विशेष स्थान आहे. या देव्या अनेक कुटुंबांच्या कुलदैवत मानल्या जातात. भाविक देवीच्या दर्शनासाठी वर्षभर यात्रा करतात.

तुळजापूरची भवानी ही छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदेवता मानली जाते. देवीच्या नावाने जय भवानी हा युद्धघोषही परंपरेत प्रसिद्ध आहे. कोल्हापुरात नवरात्रीत मोठी यात्रा भरते.

उपासना पद्धत

दुर्गा उपासनेत दुर्गा सप्तशतीचे पठण प्रमुख मानले जाते. नवरात्रीत कुमकुम अर्चना, सुवासिनी पूजन आणि हळदी-कुंकवाचा विधी केला जातो. भक्त उपवास करतात आणि देवीला नैवेद्य अर्पण करतात.

ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुंडायै विच्चे हा मंत्र तांत्रिक उपासनेत प्रचलित आहे. देवीची आरती, स्तोत्रे आणि नामस्मरण हेही उपासनेचे अंग आहेत.

महाराष्ट्रात देवीच्या उपासनेत ओवी, भजन आणि गोंधळ यांचा समावेश होतो. नवरात्रीत घटस्थापना करून नऊ दिवस देवीसमोर दिवा तेवत ठेवला जातो. अनेक ठिकाणी नवरात्रीत भजनी मंडळे देवीच्या कथा सादर करतात. देवीला कुंकू, हळद आणि नारळ अर्पण केले जातात. घरोघरी आईच्या नावाने स्त्रिया उपवास करतात आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६