तुळजाभवानी

तुळजाभवानी ही धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील तुळजापूर येथील देवी मानली जाते. ती आदिशक्तीचे भवानी रूप असून दुर्गा व पार्वती यांच्याशी तिची एकरूपता मानली जाते. देवीचे मंदिर बालाघाट पर्वतरांगेवर आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदेवता म्हणून तिचे विशेष स्थान आहे.

माहिती

देवीची मूर्ती स्वयंभू मानली जाते, असे परंपरेत सांगितले जाते. मंदिराच्या उभारणीचे श्रेय परंपरेनुसार हेमाडपंत यांना दिले जाते.

स्वरूप आणि प्रतीक

तुळजाभवानी सामान्यतः चतुर्भुजा, तेजस्वी आणि शस्त्रधारी स्वरूपात चित्रित केली जाते. तिच्या हातांत त्रिशूळ व खड्ग असतात आणि सिंह हे तिचे वाहन मानले जाते. देवीची मूर्ती दगडी असून ती स्वयंभू मानली जाते.

भवानी हे नाव शक्ती व संरक्षणाचे प्रतीक मानले जाते. देवीला कुंकू, हळद व फुलांचे अर्पण विशेष प्रिय मानले जाते. अनेक भक्त देवीच्या नावाने नवस बोलतात.

पुराणातील उल्लेख

तुळजाभवानीचे वर्णन देवी महात्म्यातील शक्तीवर्णनाशी जोडले जाते. मार्कंडेय पुराणातील देवीच्या महिषासुरमर्दिनी स्वरूपाशी तिची एकरूपता मानली जाते.

परंपरेनुसार देवी तुळजापूर येथे स्वतः प्रकट झाली आणि भक्तांच्या संरक्षणासाठी तेथे स्थिर झाली. तुळजापूर हे महाराष्ट्रातील प्रमुख शक्तिस्थान मानले जाते.

मंदिर आणि तीर्थस्थान

तुळजापूरचे मंदिर बालाघाट पर्वतरांगेवर आहे. मंदिराच्या परिसरात देवीच्या दर्शनासाठी मोठी रांग लागते. मंदिरात चोळी, कुंकू व नारळ अर्पण करण्याची प्रथा आहे.

महाराष्ट्रात कोल्हापूरची महालक्ष्मी आणि सप्तशृंगगडची देवी यांच्यासोबत तुळजाभवानीची गणना प्रमुख देव्यांमध्ये होते. मराठवाड्यातील हे सर्वांत मोठे तीर्थस्थान मानले जाते.

मंदिराच्या परिसरात देवीच्या पूजेसाठी येणाऱ्या भाविकांसाठी धर्मशाळा व भोजनालये आहेत. नवरात्रीत तुळजापूर गावात मोठी बाजारपेठ भरते. अनेक भाविक पायी यात्रा करून देवीच्या दर्शनास येतात.

उत्सव आणि परंपरा

नवरात्र हा तुळजापूरचा सर्वांत मोठा उत्सव मानला जातो. नऊ दिवस देवीची विशेष पूजा होते आणि विजयादशीला उत्सवाचा समारोप होतो. या काळात तुळजापूरला मोठ्या प्रमाणात भाविक येतात.

देवीच्या यात्रेच्या काळात गोंधळ, भजन व कीर्तनाचे कार्यक्रम होतात. अनेक भक्त देवीची ओवी गातात आणि उखाणे घेतात.

उपासना पद्धत

तुळजाभवानीच्या उपासनेत देवीची आरती व स्तोत्रे प्रमुख मानली जातात. नवरात्रीत उपवास, कुमकुम अर्चना आणि सुवासिनी पूजन केले जाते. देवीला कुंकू अर्पण करण्याची विशेष प्रथा आहे.

भक्त जय भवानी हा जयघोष करतात. अनेक कुटुंबांत देवीची चित्रपट्टिका घरात ठेवून नित्य पूजा केली जाते. देवीच्या उपासनेत ओवी, भजन आणि गोंधळ यांना विशेष स्थान आहे. स्त्रिया देवीला कुंकू वाहून आपल्या कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करतात.

महाराष्ट्रातील परंपरा

छत्रपती शिवाजी महाराज तुळजाभवानीला कुलदेवता मानत असत, असे इतिहासात सांगितले जाते. स्वराज्याच्या काळात देवीच्या देवस्थानास देणग्या व मानधन दिल्याचे उल्लेख आढळतात.

मराठवाडा व विदर्भातील अनेक कुटुंबे देवीला कुलदैवत मानतात. विवाहानंतर वधूला देवीच्या दर्शनास नेण्याची परंपरा अनेक भागांत आहे.

महाराष्ट्रात तुळजाभवानीची उपासना कुलदैवताच्या रूपात मोठ्या प्रमाणात केली जाते. अनेक कुटुंबे देवीच्या नावाने नवस बोलतात आणि तो पूर्ण झाल्यावर देवीला वस्त्र व नारळ वाहतात. विवाहाच्या वेळी वधूला देवीच्या दर्शनास नेण्याची परंपरा मराठवाड्यात आढळते. देवीच्या यात्रेत भजन, कीर्तन आणि गोंधळाचे कार्यक्रम होतात. स्त्रिया देवीच्या नावाने ओव्या गातात आणि उखाणे घेतात. देवी ही संकटात रक्षण करणारी शक्ती मानली जाते.

संदर्भ

1. तुळजाभवानी — मराठी विकिपीडिया
2. Tulja Bhavani Temple — Wikipedia
3. तुळजापूर — मराठी विकिपीडिया
4. Maharashtra Government

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६