नवरात्र

नवरात्र म्हणजे "नऊ रात्री" — देवीच्या नऊ रूपांची उपासना करणारा हा हिंदू उत्सव आहे. सर्वात मोठ्या प्रमाणात साजरा होणाऱ्या आश्विन महिन्यातील नवरात्राला शारदीय नवरात्र म्हणतात आणि ते सामान्यतः सप्टेंबर ते ऑक्टोबरमध्ये येते. नवव्या रात्रीनंतर दहाव्या दिवशी विजयादशमी किंवा दसरा साजरा होतो. हिंदू दिनदर्शिका चांद्रमासावर आधारित असल्याने नवरात्रीच्या तारखा दरवर्षी बदलतात आणि काही वर्षांत उत्सव आठ दिवसांचाही होतो. या दिवसांत भाविक व्रत पाळतात, देवीच्या नऊ रूपांची उपासना करतात आणि घटस्थापना करतात. गुजरातमधील गरबा, बंगालमधील दुर्गापूजा आणि उत्तर भारतातील रामलीला यांमुळे उत्सवाचे प्रादेशिक स्वरूप वेगळे आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
प्रकार	हिंदू धार्मिक व सांस्कृतिक उत्सव
धार्मिक/सांस्कृतिक पार्श्वभूमी	देवी उपासना (शक्ती), नवदुर्गा, वाईटावर चांगल्याचा विजय
मुख्य महिना (हिंदू पंचांग)	आश्विन (शारदीय नवरात्र); चैत्र, आषाढ व माघ यांतही नवरात्र
मुख्य महिना (ग्रेगोरियन)	सामान्यतः सप्टेंबर ते ऑक्टोबर
कालावधी	नऊ रात्री; दहाव्या दिवशी विजयादशमी
प्रमुख प्रदेश	गुजरात, पश्चिम बंगाल, आसाम, महाराष्ट्र, कर्नाटक, उत्तर भारत
मुख्य विधी	घटस्थापना, व्रत, गरबा व दांडिया, दुर्गापूजा, कन्या पूजन
प्रसिद्ध खाद्यपदार्थ	उपवासाचे पदार्थ, साबुदाणा खिचडी, राजगिरा, भोग व मिष्टान्न
दहावा दिवस	विजयादशमी (दसरा)

उत्पत्ती व परंपरा

नवरात्रीचे मूळ देवी उपासनेच्या प्राचीन परंपरेत आहे. देवी महात्म्य हा मार्कंडेय पुराणाचा भाग असून त्यात महिषासुर नावाच्या राक्षसाशी देवीच्या लढ्याचे वर्णन आहे. परंपरेनुसार देवतांच्या एकत्रित शक्तीतून दुर्गा उत्पन्न झाली आणि नऊ रात्री चाललेल्या युद्धानंतर दहाव्या दिवशी तिने महिषासुराचा वध केला. या कथेमुळे नवरात्र हे वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक मानले जाते.

नऊ दिवसांच्या प्रत्येक रात्रीला देवीच्या एका रूपाची उपासना केली जाते. शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कुष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदात्री अशी ही नऊ रूपे म्हणजे नवदुर्गा होत. प्रत्येक रूप वेगळ्या गुणाचे — शक्ती, तप, शौर्य, ज्ञान व करुणा — प्रतीक मानले जाते.

देशभरात वर्षातून चार वेळा नवरात्र साजरे होते — चैत्र, आषाढ, आश्विन आणि माघ या महिन्यांत. आषाढ व माघ यांना गुप्त नवरात्र असेही म्हटले जाते, कारण ती तुलनेने कमी प्रमाणात साजरी होतात. सर्वांत मोठा उत्सव आश्विन महिन्यातील शारदीय नवरात्र हाच असतो.

साजरा करण्याची पद्धत

नवरात्रीची सुरुवात घटस्थापनेने होते. मातीच्या कलशात धान्य पेरून त्यावर नारळ ठेवून देवीची प्रतिष्ठापना केली जाते आणि नऊ दिवस दिवा तेवत ठेवला जातो. अनेक भाविक व्रत पाळतात, सकाळ-संध्याकाळ आरती व स्तोत्रपाठ करतात आणि सात्विक आहार घेतात.

उत्सवाचे तीन टप्पे मानले जातात — पहिल्या तीन दिवसांत दुर्गेची, पुढील तीन दिवसांत लक्ष्मीची आणि शेवटच्या तीन दिवसांत सरस्वतीची उपासना केली जाते. आठव्या किंवा नवव्या दिवशी कन्या पूजन केले जाते; लहान मुलींची देवीची रूपे मानून त्यांचे पूजन, भोजन आणि वस्त्रदान केले जाते. नवव्या दिवशी विविध ठिकाणी हवन व विसर्जनाचे विधी होतात.

प्रादेशिक स्वरूप

गुजरातमध्ये नवरात्र हा सामूहिक उत्सवाचा केंद्रबिंदू आहे. रात्री मैदानांत गरबा आणि दांडिया रासाचे फेर धरले जातात; पारंपरिक वेशभूषा, ढोल व बीट यांच्या तालावर स्त्रिया-पुरुष एकत्र नृत्य करतात. अहमदाबाद, वडोदरा व इतर शहरांमध्ये मोठे गरबा मैदान उभारले जातात.

पश्चिम बंगाल व आसाममध्ये याच काळात दुर्गापूजा साजरी होते. महालयेपासून उत्सवाला सुरुवात होते आणि पंडालांमध्ये दुर्गेच्या मूर्ती स्थापित केल्या जातात. साष्टीपासून दशमीपर्यंत पूजा, अंजली, धुनुची नृत्य, सिंदूर खेळा आणि विसर्जनाची मिरवणूक होते. उत्तर भारतात रामलीलेचे प्रयोग होतात आणि दसऱ्याच्या दिवशी रावणदहन केले जाते.

दक्षिण भारतात बाहुल्यांची मांडणी — गोलू किंवा बोम्मला कोलुवू — हे वैशिष्ट्य आहे; देवता, संत, पशू आणि दैनंदिन वस्तू यांच्या बाहुल्या पायऱ्यांवर मांडल्या जातात. कर्नाटकात म्हैसूर दसरा मोठ्या दिमाखात साजरा होतो. महाराष्ट्रात घटस्थापना, देवीच्या नऊ रूपांची आरती आणि दसऱ्याला सोने वाटण्याची किंवा आपट्याच्या पानांची परंपरा आढळते.

संगीत, नृत्य व कला

नवरात्र हा लोककलांचा उत्सवही आहे. गुजरातमधील गरबा हा देवीभोवतीच्या फेरनृत्याचा प्रकार असून तो आज जागतिक स्तरावर ओळखला जातो. बंगालमध्ये ढाकचे वादन, धुनुची नृत्य आणि दुर्गेच्या मूर्ती घडवण्याची कला ही शतकानुशतके जपलेली परंपरा आहे. महाराष्ट्रात देवीची भजने, कीर्तन आणि जागरण यांचे आयोजन होते.

खाद्यसंस्कृती

व्रत पाळणाऱ्यांसाठी नवरात्रीत विशेष आहार तयार होतो. साबुदाणा खिचडी, राजगिरा व सिंघाड्याच्या पिठाचे पदार्थ, भगराची खिचडी, दही-बटाटा आणि फराळाचे पदार्थ यांचे महत्त्व आहे. गुजरातमध्ये दसऱ्याच्या दिवशी फाफडा आणि जिलेबी खाण्याची परंपरा प्रसिद्ध आहे. बंगालमध्ये भोग म्हणून खिचुरी, लाब्रा आणि मिष्टान्न देवीला अर्पण केले जातात. दक्षिण भारतात सुंदळ, चुंदल आणि विविध प्रकारचे पदार्थ नैवेद्य म्हणून तयार होतात.

सामाजिक व सांस्कृतिक महत्त्व

नवरात्र हा स्त्रियांच्या सहभागाचा आणि सामूहिक ऐक्याचा उत्सव मानला जातो. गरबा व दांडिया यांसारखे सामूहिक नृत्य, कन्या पूजन आणि सार्वजनिक पूजेमुळे समाजातील विविध घटक एकत्र येतात. शहरांमध्ये मंडळे, सांस्कृतिक संस्था आणि नगरपालिका यांच्या वतीने कार्यक्रम होतात.

आजच्या काळात नवरात्रीचे स्वरूप व्यापक झाले आहे. मूर्ती बनवण्यासाठी पर्यावरणपूरक माती व नैसर्गिक रंगांचा वापर, विसर्जनासाठी तलावांची व्यवस्था आणि आवाजाच्या पातळीविषयीचे नियम यांवर भर दिला जातो. गरबा आणि दुर्गापूजा यांचे प्रदर्शन केवळ धार्मिक न राहता सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक बनले आहे.

मूर्ती, पंडाल व कारागिरी

पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गेच्या मूर्ती मातीपासून हाताने घडवल्या जातात. कोलकात्यातील कुमारटुली भाग मूर्ती घडवण्याच्या कारागिरीसाठी प्रसिद्ध असून तेथे महिन्याभर आधीच काम सुरू होते. माती, कापूस, कागद आणि नैसर्गिक रंग यांचा वापर करून मूर्ती साकारल्या जातात.

पंडाल म्हणजे बांबू व कापडापासून उभारलेली तात्पुरती रचना. प्रत्येक परिसर आपल्या पंडालची थीम ठरवतो आणि सजावटीची स्पर्धा असते. काही पंडाल सामाजिक संदेश, इतिहास किंवा कलेच्या विषयांवर आधारित असतात.

उपवास, आहार व स्त्रियांचा सहभाग

नवरात्रीत अनेक भाविक व्रत पाळतात आणि सात्विक आहार घेतात. कांदा, लसूण आणि तिखट पदार्थ टाळण्याची सूचना केली जाते; काही जण दिवसभर उपवास करून संध्याकाळी एक वेळ जेवतात. धान्य, कडधान्य आणि विशिष्ट पदार्थ यांच्या निवडीवरही परंपरेनुसार निर्बंध असतात.

स्त्रियांचा सहभाग या उत्सवाचे केंद्रबिंदू आहे. गरब्याचे पारंपरिक वस्त्र, दागिने आणि सजावट यांची परंपरा शतकानुशतके जपली गेली आहे. महिला मंडळे, सांस्कृतिक संस्था आणि मंदिरे यांच्यातर्फे आरती, भजन आणि स्पर्धांचे आयोजन होते.

नवरात्रीच्या काळात मंदिरांमध्ये सकाळ-संध्याकाळ आरती होते आणि देवीची स्तोत्रे म्हटली जातात. घरात घटस्थापना केलेल्या कुटुंबांमध्ये रोज दिवा लावून नैवेद्य अर्पण केला जातो.

दसऱ्याच्या दिवशी अनेक ठिकाणी शस्त्रपूजा आणि वाहनपूजेची प्रथा आहे. काही भागांत आपट्याची पाने व सोने वाटून एकमेकांना शुभेच्छा दिल्या जातात.

गुजरातमध्ये गरबा मैदानांसाठी तिकिटे व नोंदणीची व्यवस्था असते आणि प्रसिद्ध गायक व पथके विशेष कार्यक्रम सादर करतात. मैदानांची सजावट व प्रकाशयोजना यांवर मोठा खर्च केला जातो.

नवरात्रीच्या काळात वाहतूक, कचरा व्यवस्थापन आणि सुरक्षा यांसाठी नगरपालिका विशेष नियोजन करतात. मोठ्या मंडळांना अनुमती घेणे व नियमांचे पालन करणे बंधनकारक असते.

आसाममध्ये दुर्गापूजेचा उत्सव भव्य स्वरूपात साजरा होतो आणि पंडालांमध्ये स्थानिक कलाकारांचे सादरीकरण होते. अनेक ठिकाणी नवरात्रीत जत्रा भरतात आणि खेळणी, हस्तकला व मिठाईंची दुकाने उभारली जातात.

महाराष्ट्रात देवीच्या नऊ रूपांची आरती म्हणण्याची आणि घरोघरी देवीला नैवेद्य अर्पण करण्याची परंपरा आहे. दूरचित्रवाणी वाहिन्या व ऑनलाइन मंचांवरही या काळात विशेष कार्यक्रम प्रसारित होतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६