ध्यानचंद पुरस्कार

ध्यानचंद पुरस्कार क्रीडा क्षेत्रातील आयुष्यभराच्या योगदानासाठी दिला जाणारा राष्ट्रीय सन्मान होता. हा पुरस्कार २००२ मध्ये सुरू झाला. तो युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय देत होते. पुरस्काराचे नाव हॉकीपटू मेजर ध्यानचंद यांच्या नावावर आहे. २०२४ मध्ये या पुरस्काराचे नाव बदलून 'अर्जुन पुरस्कार (आयुष्यभर)' असे करण्यात आले. त्यामुळे आज हा सन्मान नव्या नावाने दिला जातो. जुन्या नावाने मिळालेले सन्मान मात्र कायम आहेत.

माहिती

तपशील	माहिती
पुरस्काराचे नाव	मेजर ध्यानचंद पुरस्कार (आयुष्यभराच्या योगदानासाठी)
सुरुवात	२००२
देणारे	युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय
कोणासाठी	कारकिर्दीनंतरही खेळाच्या प्रसारासाठी काम करणाऱ्या खेळाडूंसाठी
रोख रक्कम	१० लाख रुपये
इतर वस्तू	ध्यानचंद यांची मूर्ती, प्रमाणपत्र, औपचारिक पोशाख
वार्षिक संख्या	साधारण ३ (काही वर्षी जास्त)
कोण देतो	भारताचे राष्ट्रपती
समारंभाचा दिवस	२९ ऑगस्ट
नाव बदल	२०२४ मध्ये अर्जुन पुरस्कार (आयुष्यभर)
पहिले विजेते	शाहूराज बिराजदार, अशोक दिवाण, अपर्णा घोष
एकूण सन्मानित	सुमारे ८९

पुरस्काराची रक्कम सुरुवातीला ३ लाख रुपये होती. २००९ मध्ये ती ५ लाख रुपये झाली. २०२० मध्ये ती १० लाख रुपये करण्यात आली.

हा पुरस्कार केवळ कारकिर्दीतील कामगिरीपुरता नव्हता. कारकिर्दीनंतर केलेल्या कामाचाही त्यात समावेश होता.

कोण पात्र

पुरस्कारासाठी खेळाडूने आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चांगली कामगिरी केलेली असावी. त्याबरोबर कारकिर्दीनंतरही खेळाच्या प्रसारासाठी काम केलेले असावे.

प्रशिक्षण देणे, क्रीडा संघटन चालवणे किंवा लेखन करणे अशा मार्गांनी हे योगदान दिले जाते. केवळ पदके जिंकणे पुरेसे नव्हते.

नेतृत्वगुण, क्रीडाभावना आणि शिस्त यांचाही विचार केला जातो. या गुणांना स्वतंत्र महत्त्व होते.

खेळांच्या यादीत ऑलिम्पिक, पॅरालिम्पिक, आशियाई क्रीडा, राष्ट्रकुल क्रीडा, विश्व अजिंक्यपद आणि विश्वचषक यांचा समावेश होता. क्रिकेट, देशी खेळ आणि अपंग खेळाडूंचे खेळही यात होते.

निवड कशी होते

मंत्रालय दरवर्षी एप्रिलअखेरपर्यंत शिफारशी मागवत होते. राष्ट्रीय क्रीडा संघटना, राज्य सरकारे आणि क्रीडा मंडळे नावे पाठवत होती.

नऊ सदस्यांची समिती अर्जांचे मूल्यांकन करत होती. समितीची शिफारस क्रीडा मंत्र्यांकडे जात होती.

मंत्र्यांच्या मान्यतेनंतर नावे जाहीर होत होती. समारंभात राष्ट्रपती सन्मान देत होते.

पहिले विजेते

२००२ मध्ये तीन खेळाडूंना हा पुरस्कार मिळाला. त्यात शाहूराज बिराजदार (मुष्टियुद्ध), अशोक दिवाण (हॉकी) आणि अपर्णा घोष (बास्केटबॉल) यांचा समावेश होता.

सुरुवातीच्या काळात काही वर्षी तीनपेक्षा जास्त खेळाडूंना सन्मान मिळाला. २००३, २०१२-१३ आणि २०१८-२०२० मध्ये असे घडले.

२०२४ चा बदल

२०२४ मध्ये क्रीडा मंत्रालयाने पुरस्कारांची रचना बदलली. ध्यानचंद पुरस्काराचे नाव बदलून 'अर्जुन पुरस्कार (आयुष्यभर)' असे करण्यात आले.

या बदलामागे पुरस्कारांची संख्या कमी करून त्यांना सुटसुटीत करण्याचा हेतू होता. त्यामुळे आता हा सन्मान अर्जुन पुरस्काराच्या कुटुंबात गणला जातो.

जुन्या नावाने मिळालेले पुरस्कार रद्द झाले नाहीत. त्या विजेत्यांची नोंद तशीच राहिली आहे.

इतर पुरस्कारांशी तुलना

अर्जुन पुरस्कार सध्याच्या कामगिरीसाठी दिला जातो. ध्यानचंद पुरस्कार आयुष्यभराच्या योगदानासाठी होता.

द्रोणाचार्य पुरस्कार केवळ प्रशिक्षकांसाठी आहे. ध्यानचंद पुरस्कार खेळाडूंसाठी होता.

खेलरत्न पुरस्कार असामान्य कामगिरीसाठी दिला जातो. त्याची रक्कम २५ लाख रुपये आहे.

ध्यानचंद यांचे योगदान

मेजर ध्यानचंद यांनी १९२६ ते १९४९ या काळात आंतरराष्ट्रीय हॉकी खेळली. त्यांनी १९२८, १९३२ आणि १९३६ च्या ऑलिम्पिकमध्ये सुवर्णपदके जिंकली.

त्यांच्या काळातील खेळामुळे भारताला जगभर हॉकीत ओळख मिळाली. त्यांचे नाव 'हॉकीचे जादूगार' असे झाले.

१९७९ मध्ये त्यांचे निधन झाले. २००२ मध्ये दिल्लीतील राष्ट्रीय स्टेडियमला त्यांचे नाव देण्यात आले.

महत्त्व

हा सन्मान कारकिर्दीनंतरच्या योगदानाला मान्यता देत होता. खेळाडू निवृत्त झाल्यावरही खेळासाठी काम करतात, याकडे त्याने लक्ष वेधले.

पुरस्कारामुळे माजी खेळाडूंना प्रशिक्षण आणि संघटन कामात सहभागी होण्याची प्रेरणा मिळाली.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

हा पुरस्कार आता अस्तित्वात आहे का? नव्या नावाने तो सुरू आहे. २०२४ पासून त्याला अर्जुन पुरस्कार (आयुष्यभर) म्हणतात.

रक्कम किती होती? २०२० पासून १० लाख रुपये.

कोण देत होते? भारताचे राष्ट्रपती, २९ ऑगस्टला.

कोण पात्र होते? कारकिर्दीनंतरही खेळाच्या प्रसारासाठी काम करणारे खेळाडू.

पुरस्काराचे स्वरूप

पुरस्कारात मेजर ध्यानचंद यांची कांस्य मूर्ती दिली जात होती. मूर्ती हेच या सन्मानाचे खास चिन्ह होते.

त्याबरोबर प्रमाणपत्र आणि औपचारिक पोशाख दिला जात होता. रोख रक्कम वेगळी दिली जात होती.

समारंभात मूर्ती राष्ट्रपतींच्या हस्ते दिली जात होती. ती घरी ठेवण्यासाठी विशेष पेटी दिली जात होती.

नोंदी व यादी

पुरस्कारविजेत्यांची यादी मंत्रालयाकडे ठेवली जात होती. ती संकेतस्थळावरही प्रसिद्ध होत होती.

१९९० च्या दशकात जन्मलेल्या खेळाडूंनीही हा सन्मान मिळवला. त्यात अ‍ॅथलेटिक्स, हॉकी, कबड्डी आणि पॅरा खेळांचा समावेश होता.

प्रत्येक विजेत्याचा खेळ आणि वर्ष नोंदवले जात होते. त्यामुळे कोणत्या खेळाला किती सन्मान मिळाले, हे समजत होते.

आयुष्यभराच्या योगदानाचा अर्थ

खेळाडूची कारकिर्द संपली तरी त्याचे योगदान संपत नाही. अनेक जण प्रशिक्षक, प्रशासक किंवा लेखक म्हणून काम करतात.

हा पुरस्कार त्या दुसऱ्या टप्प्याला मान्यता देत होता. त्यामुळे खेळाडूंना निवृत्तीनंतरही सक्रिय राहण्याची प्रेरणा मिळाली.

अनेक माजी खेळाडूंनी अकादमी सुरू केल्या. तिथून नवे खेळाडू घडले.

नोंदी

पुरस्कारविजेत्यांची यादी मंत्रालयाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.

काही राज्यांनी याच नावाने स्वतंत्र क्रीडा सन्मान सुरू केले आहेत.

पुरस्काराची रक्कम वेळोवेळी वाढवली गेली आहे.

समारंभ व सन्मान

समारंभ २९ ऑगस्टला राष्ट्रपती भवनात होत होता. विजेत्यांना राष्ट्रपतींच्या हस्ते सन्मान मिळत होता.

समारंभाला क्रीडा मंत्री आणि मंत्रालयाचे अधिकारी उपस्थित असत होते. काही वेळा सोहळ्याचे थेट प्रक्षेपण होत होते.

विजेत्यांना प्रवास आणि निवासाची सुविधा दिली जात होती. पुरस्कार सोहळ्यानंतर क्रीडा संस्थांशी संवादाचा कार्यक्रमही होत होता.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६