कबड्डी

कबड्डी हा भारतातील पारंपरिक संघ-खेळ आहे. या खेळात प्रत्येक संघात सात खेळाडू असतात आणि एक खेळाडू — रेडर — विरुद्ध संघाच्या भागात जाऊन सतत 'कबड्डी' असा शब्द उच्चारत आपल्या चपळाईने प्रतिस्पर्ध्यांना स्पर्श करून परत येतो. स्पर्श झालेला खेळाडू बाद होतो. खेळाची सुरुवात ग्रामीण भारतात झाली आणि पुढे तो आशियाई क्रीडा स्पर्धांसह आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पोहोचला. सध्या कबड्डी हा आशियाई क्रीडा स्पर्धांतील पदक-खेळ आहे.

माहिती

इतिहास व परंपरा

कबड्डीचा उगम भारतातील ग्रामीण भागात झाला असे मानले जाते. शेतकरी व मजूर वर्गात हा खेळ मनोरंजनाचे व शारीरिक क्षमता दाखवण्याचे साधन होता. पारंपरिक स्वरूपात मैदानाच्या सीमा आखून, दोन संघांत हा खेळ खेळला जात असे; वेगवेगळ्या भागांत त्याची नावे व नियमही वेगळे होते.

काही अभ्यासक या खेळाचा संबंध प्राचीन काळातील शारीरिक क्रीडांशी जोडतात, तर काही ग्रंथांतील उल्लेखांकडे बोट दाखवतात. मात्र ठोस ऐतिहासिक नोंदी मर्यादित असल्याने त्याचा प्राचीन इतिहास निश्चितपणे सांगता येत नाही. आधुनिक नियमबद्ध स्वरूप मात्र विसाव्या शतकात तयार झाले.

नियम व खेळपद्धती

खेळाच्या सुरुवातीला दोन्ही संघ आपापल्या अर्ध्या भागात उभे राहतात. रेडर विरुद्ध भागात प्रवेश करतो आणि सतत 'कबड्डी' असा शब्द उच्चारत राहिला पाहिजे; श्वास घेण्यासाठी थांबल्यास तो बाद होतो. त्याला ३० सेकंदांची वेळमर्यादा असते आणि त्यात त्याने एकाही प्रतिस्पर्ध्याला स्पर्श न केल्यास तो स्वतः बाद होतो.

संपूर्ण संघ बाद झाल्यास विरुद्ध संघाला दोन गुण मिळतात आणि सर्व खेळाडू पुन्हा मैदानात येतात. या स्थितीला 'सर्वबाद' किंवा 'लोना' म्हणतात. बचाव करणारे खेळाडू रेडरला पकडून त्याला आपल्या भागात अडकवू शकतात. खेळात चपळाई, श्वासाचे नियंत्रण, पकड आणि संघ-नियोजन यांना महत्त्व असते.

सामन्याचे नियोजन करताना संघ व्यूहरचना ठरवतो — कोण रेड करणार, कोण बचावात राहणार आणि कधी 'दो-तीन खेळाडूंना जोखीम पत्करून' रेड करायची, हे ठरवले जाते. सामन्यादरम्यान खेळाडूंची अदलाबदल करण्याची सुविधा असल्याने थकवा व्यवस्थापित करणे शक्य होते. प्रशिक्षक स्पर्धक संघाच्या कमकुवत बाजूंचा अभ्यास करून रणनीती ठरवतात.

सामन्याचे निकाल जवळचे असल्यास शेवटच्या काही मिनिटांत घेतलेले निर्णय निर्णायक ठरतात; त्यामुळे खेळाडूंची मानसिक तयारीही तितकीच महत्त्वाची असते. गुणांची नोंद आणि सामन्याची स्थिती सतत लक्षात ठेवून रेडचे स्वरूप ठरवावे लागते.

खेळाची तंत्रे

रेडरकडून पायाचा वापर, हाताचा झटका, वळण घेऊन स्पर्श आणि अडकलेल्या अवस्थेतून सुटका अशी अनेक तंत्रे वापरली जातात. संपूर्ण शरीराचा वापर करून प्रतिस्पर्ध्याच्या पकडीतून सुटणे हे कौशल्य महत्त्वाचे असते. बचाव करणारे खेळाडू एकमेकांना सहकार्य करून रेडरचा मार्ग अडवतात.

श्वास रोखून सतत उच्चार करणे ही या खेळाची वैशिष्ट्यपूर्ण गरज असते; त्यामुळे फुफ्फुसांची क्षमता आणि सहनशक्ती वाढवण्यासाठी विशेष प्रशिक्षण घेतले जाते. सामन्यापूर्वीच्या सरावात धावणे, स्ट्रेचिंग आणि पकडीचा सराव यांचा समावेश होतो.

भारतातील संघटन

१९७३ मध्ये अखिल भारतीय कबड्डी महासंघाची स्थापना झाली आणि खेळाला एकसमान नियम व स्पर्धा-रचना मिळाली. त्यानंतर राष्ट्रीय अजिंक्यपद स्पर्धा नियमितपणे भरवल्या जाऊ लागल्या. शालेय व महाविद्यालयीन स्तरावरही कबड्डी स्पर्धा घेतल्या जातात आणि अनेक राज्यांत तो प्रमुख खेळ आहे.

भारत सरकारच्या क्रीडा प्राधिकरणामार्फत कबड्डी खेळाडूंना प्रशिक्षण शिबिरे व सुविधा पुरवल्या जातात. उत्तम कामगिरी करणाऱ्या खेळाडूंना राष्ट्रीय क्रीडा पुरस्कारांनी गौरवले जाते. ग्रामीण भागात हा खेळ कमी साधनसामग्रीत खेळता येत असल्याने त्याची लोकप्रियता टिकून आहे.

ग्रामीण भागात कबड्डीच्या स्पर्धा बहुतांशी मोकळ्या मैदानात, मातीच्या पट्ट्यावर भरवल्या जातात. स्थानिक युवा मंडळे, शाळा आणि ग्रामपंचायतींच्या पुढाकाराने स्पर्धा होतात आणि त्या गावाच्या उत्सवाचा भाग बनतात. या स्पर्धांतूनच अनेक खेळाडू पुढे जिल्हा व राज्य पातळीवर पोहोचतात.

प्रशिक्षणासाठी आता क्रीडा प्रशिक्षण केंद्रे, जिल्हास्तरीय शिबिरे आणि निवासी शाळांचा उपयोग होतो. आहार, व्यायामशास्त्र आणि दुखापत-निवारण यांवर आधारित वैज्ञानिक प्रशिक्षणाकडे कल वाढत आहे. सरकारी सेवेत क्रीडा-कोट्यातील संधीमुळेही खेळाडूंना प्रोत्साहन मिळते.

आंतरराष्ट्रीय विस्तार

१९९० मध्ये बीजिंग येथे झालेल्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत कबड्डीचा पदक-खेळ म्हणून समावेश झाला आणि त्यानंतर तो नियमितपणे स्पर्धेत राहिला आहे. दक्षिण आशियाई देशांत हा खेळ लोकप्रिय असून बांगलादेश, नेपाळ, श्रीलंका आणि पाकिस्तान येथेही त्याची मोठी परंपरा आहे. आशियाई कबड्डी महासंघाच्या माध्यमातून आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आयोजित केल्या जातात.

कबड्डी विश्वचषक स्पर्धा २००४ पासून भरवल्या जातात आणि त्यात अनेक देश सहभागी होतात. भारताने या स्पर्धांमध्ये सातत्याने उत्तम कामगिरी केली आहे. युरोप व आखाती देशांतही कबड्डीचे संघ तयार झाले आहेत आणि तेथील स्थानिक स्पर्धांत भारतीय व दक्षिण आशियाई खेळाडूंचा सहभाग असतो.

प्रो कबड्डी लीग आणि व्यावसायिकीकरण

२०१४ मध्ये सुरू झालेल्या प्रो कबड्डी लीगमुळे खेळाचे व्यावसायिक स्वरूप बदलले. देशभरातील संघ, प्रायोजक आणि दूरचित्रवाणी प्रसारण यांमुळे कबड्डीला मोठा प्रेक्षकवर्ग मिळाला. लीगमुळे खेळाडूंचे उत्पन्न वाढले आणि ग्रामीण भागातील खेळाडूंना प्रसिद्धीची संधी मिळाली.

लीगच्या माध्यमातून खेळाचे सादरीकरण अधिक आकर्षक करण्यात आले; सामन्यांचे नियोजन, मैदानाची सजावट आणि सांख्यिकीय विश्लेषण यांवर भर दिला जातो. यामुळे खेळाची लोकप्रियता शहरी भागांतही वाढली.

व्यावसायिक लीगसोबतच महिलांच्या स्पर्धाही स्वतंत्रपणे वाढल्या. महिलांच्या कबड्डीला स्वतंत्र स्पर्धा-रचना आहे; २०१० च्या ग्वांगझू आशियाई क्रीडा स्पर्धेत महिलांच्या कबड्डीचा समावेश झाला. भारतीय महिला संघाने आशियाई स्तरावर उत्तम कामगिरी केली आहे. ग्रामीण भागातील मुलींसाठी हा खेळ शारीरिक सक्षमीकरणाचे साधन बनला आहे.

महिला खेळाडूंना प्रशिक्षण, पोषण आणि सुरक्षिततेच्या सुविधा पुरवणे, तसेच स्पर्धांचे प्रसारण वाढवणे या दृष्टीने अजून काम करण्याची गरज व्यक्त होत असते.

आव्हाने

कबड्डीसमोरील प्रमुख आव्हान म्हणजे स्पर्धांचे वेळापत्रक व नियमांमध्ये देशांतर्गत सातत्य राखणे. अनेक देशांत खेळाची प्रशासकीय रचना कमकुवत असल्याने आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांचे आयोजन अनियमित होते. खेळाडूंच्या दुखापती, पुरेसे प्रशिक्षण केंद्र नसणे आणि सुरक्षिततेच्या उपायांची मर्यादा हेही प्रश्न आहेत. शालेय स्तरावर कबड्डीचा प्रसार वाढवणे, प्रशिक्षकांची गुणवत्ता सुधारणे आणि खेळाडूंसाठी आर्थिक सुरक्षितता निर्माण करणे या बाबी प्राधान्याच्या मानल्या जातात.

स्पर्धांचे आयोजन करताना मैदानाची सुरक्षितता, वैद्यकीय सहाय्य आणि परीक्षकांची नेमणूक या बाबी महत्त्वाच्या असतात. एकसमान नियमांची अंमलबजावणी झाल्यास खेळाबाबतचा विश्वास वाढतो आणि स्पर्धा अधिक निष्पक्ष होतात. खेळाडूंच्या निवृत्तीनंतर प्रशिक्षक, परीक्षक व प्रशासक म्हणून त्यांना संधी उपलब्ध व्हाव्यात, यासाठी काही उपक्रम राबवले जातात. यामुळे खेळाचे अनुभव-ज्ञान पुढील पिढीपर्यंत पोहोचते.

महत्त्व

कबड्डी हा कमी खर्चाचा, सर्वांसाठी सुलभ आणि भारतीय परंपरेशी जोडलेला खेळ आहे. त्यातून चपळाई, सहनशक्ती आणि संघभावना विकसित होतात. ग्रामीण भारतातील क्रीडा-संस्कृतीचे तो प्रतीक आहे आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर भारताची ओळख नेणारा खेळ म्हणून त्याचे स्थान महत्त्वाचे आहे.

संदर्भ

1. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटॅनिका — कबड्डी
2. क्रीडा मंत्रालय, भारत सरकार
3. आशियाई ऑलिम्पिक परिषद
4. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटॅनिका — भारतीय पारंपरिक खेळ
5. क्रीडा प्राधिकरण, भारत सरकार

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६