धाराशिव जिल्हा

धाराशिव जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मराठवाडा विभागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय धाराशिव शहरात आहे. पूर्वी या जिल्ह्याचे नाव उस्मानाबाद होते. २०२३ मध्ये राज्य सरकारने जिल्ह्याचे नाव धाराशिव असे बदलले. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ७,५६९ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,५७,५७६ आहे.

माहिती

जिल्ह्यात शहरी लोकसंख्या सुमारे १७ टक्के आहे. उर्वरित लोक गावांमध्ये राहतात.

जिल्ह्याची लोकसंख्या घनता राज्याच्या सरासरीपेक्षा कमी आहे. शेती हा येथील मुख्य व्यवसाय आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

धाराशिव हे नाव गोदावरी व कृष्णा या दोन नदीखोऱ्यांच्या सीमेवर असल्यामुळे पडले असे मानले जाते. दुसऱ्या मतानुसार शहराजवळील प्राचीन लेण्यांवरून हे नाव आले.

शहराजवळील डोंगरावरील लेण्यांमुळे या ठिकाणाची ओळख प्राचीन आहे. निजामाच्या काळात शहराला उस्मानाबाद असे नाव देण्यात आले. २०२३ मध्ये पुन्हा धाराशिव हे जुने नाव अधिकृत झाले.

इतिहास

धाराशिव हे नाव प्राचीन आहे. सातव्या ते आठव्या शतकातील राष्ट्रकूट काळातील शिलालेखांत या नावाचा उल्लेख आढळतो.

या भागावर यादव, बहमनी व निजामशाही यांची सत्ता होती. १८ व्या शतकात हा प्रदेश हैदराबाद निजामाच्या अधिपत्याखाली आला.

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला निजाम मीर उस्मान अली खान यांच्या नावावरून शहराला उस्मानाबाद हे नाव देण्यात आले.

१९४८ मध्ये हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले. १९६० मध्ये हा जिल्हा महाराष्ट्राचा भाग बनला. २०२३ मध्ये जिल्ह्याचे नाव धाराशिव करण्यात आले.

जिल्ह्यातील तुळजापूर व तेर ही ठिकाणे प्राचीन काळापासून धार्मिक व व्यापारी केंद्रे होती.

या भागात अनेक प्राचीन मंदिरे व वास्तू आढळतात. नळदुर्ग व परंडा येथील किल्ले मध्ययुगीन बांधकामशैलीची साक्ष देतात. स्वातंत्र्यानंतर जिल्ह्यात शिक्षण व आरोग्य सुविधा विस्तारल्या.

भूगोल

धाराशिव जिल्हा महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आहे. जिल्ह्याच्या नैऋत्येस सोलापूर, वायव्येस अहिल्यानगर, उत्तरेस बीड व पूर्वेस लातूर जिल्हा लागून आहे. दक्षिणेस कर्नाटक राज्याची सीमा आहे.

जिल्ह्याचा बहुतांश भाग बालाघाट पर्वतरांगांनी व्यापलेला आहे. भूम, वाशी, कळंब, धाराशिव व तुळजापूर हे तालुके या रांगेत येतात.

जिल्ह्याची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे ६०० मीटर आहे. मांजरा व तेरना या नद्यांची पात्रे जिल्ह्यात येतात. जमीन बहुतांश खडकाळ व काही भाग सपाट आहे.

जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान सुमारे ६०० ते ७०० मिलिमीटर आहे. उन्हाळ्यात तापमान ४० अंशांच्या वर जाते.

जिल्ह्यातील जमीन बहुतांश खडकाळ आहे. काही भागात काळी व मध्यम प्रतीची जमीन आढळते. बालाघाट रांगेमुळे जिल्ह्याचा उतार दक्षिणेकडे आहे. जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता कमी आहे.

हवामान

जिल्ह्यात उष्ण व कोरडे हवामान आहे. मार्च ते मे या काळात उकाडा सर्वाधिक असतो. उन्हाळ्यात जमीन तापून जाते.

पावसाळा जून ते सप्टेंबर असतो. पावसाचे प्रमाण भागानुसार कमीजास्त होते. नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हवामान थंड व कोरडे असते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था शेतीवर आधारित आहे. ज्वारी, तूर, कापूस, सोयाबीन व हरभरा ही प्रमुख पिके आहेत.

सिंचनाच्या भागात ऊस व भाजीपाला घेतला जातो. जिल्ह्यात साखर कारखाने व तेल गिरण्या आहेत.

अनेक भाग कोरडवाहू असल्यामुळे पाण्याची उपलब्धता हा मोठा प्रश्न आहे. जलसंधारणाची कामे सातत्याने केली जातात.

जिल्ह्यात पशुपालन व दूध उत्पादनाला महत्त्व आहे. शेतमालावर प्रक्रिया करणारे लहान उद्योगही वाढत आहेत.

जिल्ह्यातील बाजारपेठा शेतमालावर आधारित आहेत. तूर व ज्वारीची विक्री मोठ्या प्रमाणात होते. काही भागात ऊस व भाजीपाला शेती वाढली आहे. शेतमालावर प्रक्रिया करणारे लहान उद्योग वाढत आहेत.

जिल्ह्यातील शेतकरी आता ठिबक सिंचनाकडे वळत आहेत. यामुळे पाण्याचा वापर कमी होतो व उत्पादन वाढते. फळबागा व भाजीपाला यांना चांगला भाव मिळत असल्यामुळे पिकांमध्ये बदल होत आहे. कृषिप्रक्रिया उद्योगांनीही या बदलाला साथ दिली आहे.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात आठ तालुके आहेत: धाराशिव, तुळजापूर, उमरगा, लोहारा, कळंब, भूम, परंडा व वाशी.

प्रशासनासाठी जिल्हा चार उपविभागांत विभागलेला आहे. जिल्ह्यात एकही महानगरपालिका नाही. नगरपालिका व नगरपंचायतींमार्फत शहरी प्रशासन चालते.

जिल्ह्यातील तालुके चार उपविभागांत विभागलेले आहेत. धाराशिव उपविभागात धाराशिव व तुळजापूर तालुके येतात. उमरगा उपविभागात उमरगा व लोहारा येतात. प्रत्येक तालुक्यात तहसील व पंचायत समिती कार्यरत आहे.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,५७,५७६ आहे. लोकसंख्या घनता २१९ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. ग्रामीण भागातील लोकसंख्या शहरी भागापेक्षा खूप जास्त आहे.

धार्मिक स्थळांमुळे जिल्ह्यात दरवर्षी मोठ्या संख्येने भाविक येतात. यामुळे स्थानिक व्यवसायाला फायदा होतो.

दळणवळण व शिक्षण

जिल्ह्यातून रेल्वेमार्ग जातो. जिल्ह्याचे प्रमुख स्थानके मुंबई, हैदराबाद व पुण्याशी जोडलेली आहेत.

जिल्ह्यातील रस्ते सर्व तालुक्यांना जोडतात. राज्य महामार्गांची सुधारणा सातत्याने केली जात आहे.

जिल्ह्यात महाविद्यालये व औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था आहेत. जिल्हा रुग्णालय व प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आरोग्यसेवा देतात.

पर्यटनस्थळे

तुळजापूर येथील तुळजाभवानी मंदिर हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे तीर्थस्थान आहे. नवरात्रीत येथे मोठी गर्दी होते.

धाराशिव शहराजवळील प्राचीन लेणी पाहण्यासारखी आहेत. नळदुर्ग येथील किल्ला व परंडा येथील किल्लाही पर्यटकांना आकर्षित करतात. तेर हे प्राचीन व्यापारी स्थळ म्हणून ओळखले जाते.

तुळजापूर येथे नवरात्रीत मोठा उत्सव साजरा होतो. धाराशिव शहरातील जुनी बाजारपेठ व वास्तू पाहण्यासारख्या आहेत. जिल्ह्यातील धरणे व टेकड्या निसर्गप्रेमींना आकर्षित करतात.

विकासाची आव्हाने

जिल्ह्याचा मोठा भाग कोरडवाहू आहे. सिंचनाची सुविधा मर्यादित असल्यामुळे पिकांची निवड मर्यादित राहते. जलसंधारणाची कामे यासाठी महत्त्वाची ठरतात.

तुळजापूरसारख्या तीर्थस्थळांमुळे येणाऱ्या भाविकांसाठी सुविधा वाढवल्या जात आहेत. ग्रामीण भागात रोजगार निर्माण करण्यासाठी कृषिप्रक्रिया उद्योगांना प्रोत्साहन दिले जाते.

संदर्भ

1. धाराशिव जिल्हा, महाराष्ट्र शासन
2. महाराष्ट्र शासन
3. भारताची जनगणना २०११
4. महाराष्ट्र आर्थिक व सांख्यिकी संचालनालय
5. महाराष्ट्र सामाजिक-आर्थिक पुस्तिका
6. Britannica — Maharashtra

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६