लातूर जिल्हा

लातूर जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मराठवाडा विभागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय लातूर शहरात आहे. जिल्ह्याची निर्मिती १६ ऑगस्ट १९८२ रोजी उस्मानाबाद जिल्ह्याचे विभाजन करून झाली. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ७,१५७ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या २४,५४,१९६ आहे. जिल्ह्याची पूर्व सीमा कर्नाटक राज्याला लागून आहे.

माहिती

जिल्ह्याचा मोठा भाग कृषिप्रधान आहे. शहरी लोकसंख्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे २५ टक्के आहे.

लातूर शहर रस्ते व रेल्वेमार्गाने मुंबई आणि हैदराबादशी जोडलेले आहे. जिल्ह्याला हवाई सेवाही उपलब्ध आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

लातूर या नावाचा उगम जुन्या लट्टलूर या नावावरून झाला असे मानले जाते. काही अभ्यासक याचा संबंध कन्नड भाषेतील शब्दांशी जोडतात. नावाची निश्चित व्युत्पत्ती मात्र अजूनही चर्चेचा विषय आहे.

मध्ययुगीन प्रवासवर्णनांत या भागाचे उल्लेख आढळतात. बाजारपेठ व व्यापारामुळे शहराचा विस्तार झाला. गंज गोलाई परिसरातील जुनी बाजारपेठ आजही कार्यरत आहे.

इतिहास

लातूर जिल्ह्याची निर्मिती १६ ऑगस्ट १९८२ रोजी झाली. तेव्हा उस्मानाबाद जिल्ह्यातील लातूर, अहमदपूर, उदगीर, निलंगा व औसा हे पाच तालुके घेण्यात आले. बीड जिल्ह्यातील रेणापूर परिसरातील गावेही नव्या जिल्ह्यात जोडली गेली.

१९९२ मध्ये रेणापूर व चाकूर हे दोन तालुके तयार झाले. १९९९ मध्ये देवणी, जळकोट व शिरूर-अनंतपाळ हे तालुके वेगळे करण्यात आले.

या भागावर सातवाहन, राष्ट्रकूट, यादव, बहमनी व निजाम यांनी राज्य केले. हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाल्यानंतर हा भाग मुंबई राज्याचा भाग झाला. १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्य निर्माण झाल्यावर तो महाराष्ट्रात आला.

३० सप्टेंबर १९९३ रोजी लातूर परिसरात मोठा भूकंप झाला. त्यात प्रचंड हानी झाली. पुनर्बांधणीचे काम वर्षानुवर्षे चालले आणि जिल्ह्याचे अनेक गावे नव्याने उभारण्यात आली.

स्वातंत्र्यपूर्व काळात या भागात शिक्षणाचा प्रसार हळूहळू झाला. हैदराबाद संस्थानातील अनेक चळवळींनी येथील लोकांना सामाजिक जाणीव दिली.

भूगोल

लातूर जिल्हा महाराष्ट्राच्या दक्षिण-पूर्व भागात आहे. जिल्हा बालाघाट पठारावर वसलेला आहे. समुद्रसपाटीपासूनची उंची सुमारे ५४० ते ६३८ मीटर आहे.

जिल्ह्याच्या पूर्वेस व आग्नेयेस कर्नाटक राज्याची सीमा आहे. उत्तरेस नांदेड व बीड, तर नैऋत्येस धाराशिव जिल्हा लागून आहे.

जिल्ह्यातून मांजरा, तेरना, रेना, मणार व तावरजा या नद्या वाहतात. या बहुतांश हंगामी नद्या आहेत. जमीन काळी व मध्यम प्रतीची आहे. पाऊस कमी पडत असल्यामुळे मोठा भाग कोरडवाहू आहे.

जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान सुमारे ७०० मिलिमीटर आहे. पावसाचे प्रमाण वर्षानुवर्षे बदलत असल्यामुळे शेतकरी पिकांची निवड काळजीपूर्वक करतात. उन्हाळ्यात तापमान ४० अंशांपर्यंत जाते.

जिल्ह्यातील जमीन बहुतांश काळी असून ती कापूस व तेलबियांसाठी योग्य आहे. काही भागात लाल व मुरमाड जमीन आढळते. जमिनीचा उतार पूर्वेकडून आग्नेयेकडे कललेला आहे. नद्यांची पात्रे खोल नसल्यामुळे पाणी साठवण्याची क्षमता मर्यादित आहे.

हवामान

जिल्ह्यात उष्ण व कोरडे हवामान आहे. मार्च ते मे हा काळ सर्वात उष्ण असतो आणि तापमान ४० अंशांच्या वर जाते. जून ते सप्टेंबर पावसाळा असतो.

पावसाचे प्रमाण वर्षानुवर्षे बदलत असते. काही वर्षांत दुष्काळाची स्थिती निर्माण होते. नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हवा थंड व कोरडी असते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था मुख्यतः शेतीवर आधारित आहे. ज्वारी, तूर, सोयाबीन, हरभरा व भुईमूग ही प्रमुख पिके आहेत.

सिंचनाच्या भागात ऊस, केळी व द्राक्षे घेतली जातात. लातूर परिसर तूर डाळीसाठी ओळखला जातो. जिल्ह्यात डाळ गिरण्या व तेल गिरण्यांचे जाळे आहे.

शेतीवर आधारित व्यापार, वाहतूक व बांधकाम अनेक कुटुंबांना उदरनिर्वाह देतात. राज्य सरकारने जलसंधारण व सिंचन प्रकल्पांवर भर दिला आहे.

जिल्ह्यात दूध उत्पादन व पशुपालनही महत्त्वाचे आहे. साखर कारखाने व खाद्यप्रक्रिया उद्योगांमुळे शेतमालाला बाजारपेठ मिळते.

जिल्ह्यातील औद्योगिक वसाहतींमध्ये डाळ व तेल प्रक्रिया उद्योग प्रमुख आहेत. या उद्योगांना स्थानिक शेतमालाचा पुरवठा होतो. शेतकरी आपला माल थेट बाजारपेठेत विकू शकतात. यामुळे दलालांवरील अवलंबित्व कमी होते.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात दहा तालुके आहेत: लातूर, अहमदपूर, उदगीर, निलंगा, औसा, रेणापूर, चाकूर, देवणी, जळकोट व शिरूर-अनंतपाळ. प्रशासनासाठी जिल्हा पाच उपविभागांत विभागलेला आहे.

जिल्ह्यात एक महानगरपालिका, चार नगरपालिका व पाच नगरपंचायती आहेत. जिल्हा परिषदेखाली दहा पंचायत समित्या कार्यरत आहेत.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या २४,५४,१९६ आहे. लोकसंख्या घनता ३४३ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. ग्रामीण भागात बहुसंख्य लोक राहतात. अनुसूचित जाती व जमातींचीही लक्षणीय लोकसंख्या आहे.

शेती, व्यापार व सेवा हे येथील लोकांचे मुख्य उपजीविका साधन आहेत. सणासुदीचे उत्सव सर्वत्र उत्साहाने साजरे होतात.

दळणवळण व शिक्षण

जिल्ह्यातून राष्ट्रीय व राज्य महामार्ग जातात. हे मार्ग जिल्ह्याच्या सर्व तालुक्यांना जोडतात.

लातूर रेल्वे स्थानकावरून मुंबई व हैदराबादसाठी थेट गाड्या आहेत. जिल्ह्याला हवाई सेवा उपलब्ध असून लातूर विमानतळावरून मुंबईला उड्डाणे होतात.

जिल्ह्यात शाळा, महाविद्यालये व शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय आहेत. जिल्हा रुग्णालय व प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आरोग्यसेवा पुरवतात.

पर्यटनस्थळे

उदगीर व औसा येथील जुने किल्ले पर्यटकांना आकर्षित करतात. खरोसा येथील प्राचीन लेणी पाहण्यासारखी आहेत.

लातूर शहरातील गंज गोलाई हे जुन्या बाजारपेठेचे केंद्र आहे. रेणापूर व निलंगा परिसरातही ऐतिहासिक स्थळे आहेत.

जिल्ह्यातील धरणे व तलाव पावसाळ्यानंतर पर्यटकांना आकर्षित करतात. ग्रामीण भागातील मंदिरे व जुनी वास्तू पाहण्यासारख्या आहेत. स्थानिक पदार्थ व हस्तकला येथील बाजारपेठांत मिळतात.

विकासाची आव्हाने

पाण्याची कमतरता हे जिल्ह्याचे मुख्य आव्हान आहे. भूजल पातळी खाली जाणे ही गंभीर समस्या आहे. जलसंधारणाची कामे यामुळे महत्त्वाची ठरतात.

शहरी भागात कचरा व्यवस्थापन व वाहतूक हे प्रश्न आहेत. औद्योगिक गुंतवणूक वाढवण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. कौशल्य विकास कार्यक्रमांमुळे तरुणांना संधी मिळत आहेत.

संदर्भ

1. लातूर जिल्हा, महाराष्ट्र शासन
2. महाराष्ट्र शासन
3. भारताची जनगणना २०११
4. महाराष्ट्र आर्थिक व सांख्यिकी संचालनालय
5. महाराष्ट्र सामाजिक-आर्थिक पुस्तिका
6. Britannica — Maharashtra

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६