भंडारा जिल्हा

भंडारा जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या विदर्भातील नागपूर विभागातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय भंडारा शहरात आहे. सुगंधी तांदळासाठी जिल्हा राज्यात ओळखला जातो. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या १२,००,३३४ आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ४,०८७ चौरस किलोमीटर आहे. जिल्ह्यात सात तालुके आहेत.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	भंडारा
प्रशासकीय विभाग	नागपूर
क्षेत्रफळ	सुमारे ४,०८७ चौरस किलोमीटर
लोकसंख्या (२०११)	१२,००,३३४
लोकसंख्या घनता	२९४ प्रति चौरस किलोमीटर
साक्षरता दर	८३.७६ टक्के
स्त्री पुरुष प्रमाण	९८२
तालुके	७
प्रमुख नदी	वैनगंगा
प्रमुख पीक	भात
प्रमुख उद्योग	तांदूळ गिरणी, पितळ, पोलाद
तलाव	सुमारे १,४६२

जिल्ह्याच्या उत्तरेस मध्य प्रदेशची सीमा आहे. पूर्वेस गोंदिया जिल्हा आहे. दक्षिणेस चंद्रपूर आणि पश्चिमेस नागपूर जिल्हा आहे.

जिल्ह्यात अनेक तलाव आणि जलाशय आहेत. त्यामुळे जिल्ह्याला तलावांचा जिल्हा असेही म्हणतात. जिल्ह्याचा बराच भाग जंगलाने व्यापलेला आहे.

प्रशासन आणि तालुके

जिल्ह्यात सात तालुके आहेत. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: भंडारा, तुमसर, पवनी, मोहाडी, साकोली, लाखनी आणि लाखांदूर.

प्रत्येक तालुक्यात पंचायत समिती आहे. जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. ग्रामीण विकासाचे काम जिल्हा परिषद पाहते.

जिल्ह्यात नगरपालिका आणि नगरपंचायती आहेत. महानगरपालिका जिल्ह्यात नाही. जिल्ह्यात लोकसभेची एक जागा आहे.

पूर्वी भंडारा आणि गोंदिया एकच जिल्हा होता. १९९९ साली भंडारा जिल्ह्याचे विभाजन झाले. तेव्हा गोंदिया हा स्वतंत्र जिल्हा झाला.

भूगोल आणि हवामान

जिल्हा वैनगंगा नदीच्या खोऱ्यात वसलेला आहे. जमीन बहुतांश सपाट आहे. काही भागात टेकड्यांच्या रांगा आहेत.

जिल्ह्यात उष्णकटिबंधीय पानझडी वने आढळतात. साग, तेंदू आणि बांबू हे प्रमुख वृक्ष आहेत. वनक्षेत्रामुळे जिल्ह्यात हिरवळ टिकून आहे.

जिल्ह्याचे हवामान उष्ण आणि दमट आहे. उन्हाळ्यात तापमान बरेच वाढते. पावसाळ्यात चांगला पाऊस पडतो.

जिल्ह्यात काळी आणि कसदार मृदा आढळते. काही ठिकाणी तांबडी मातीही आहे. भात लागवडीसाठी ही जमीन योग्य मानली जाते.

नद्या आणि सिंचन

वैनगंगा ही जिल्ह्याची प्रमुख नदी आहे. ती जिल्ह्याच्या मधून वाहते. बावनथडी, चुलबंद आणि मरुसुर या तिच्या उपनद्या आहेत.

वैनगंगा नदीवर गोसीखुर्द धरण बांधले आहे. हे धरण राज्यातील मोठ्या प्रकल्पांपैकी एक आहे. त्यामुळे मोठ्या भागात सिंचनाची सोय झाली आहे.

भंडारा शहराजवळ वैनगंगा आणि सूर या नद्यांचा संगम आहे. नदीकाठी जुनी मंदिरे आहेत. नदीकाठची जमीन शेतीसाठी सुपीक आहे.

इतिहास

प्राचीन काळी हा भाग गोंड राजांच्या अखत्यारीत होता. पुढे मराठा सत्ता आली. त्यानंतर हा प्रदेश बेरारचा भाग बनला.

१८५३ साली बेरार ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. तेव्हा हा भाग मध्य प्रांतात समाविष्ट झाला. स्वातंत्र्यानंतर राज्यांची पुनर्रचना झाली.

१९५६ साली हा भाग मुंबई राज्यात आला. १९६० साली महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली. तेव्हापासून भंडारा जिल्हा महाराष्ट्रात आहे.

अर्थव्यवस्था

भात हे जिल्ह्याचे प्रमुख पीक आहे. चिन्नोर आणि दुभराज या सुगंधी जाती प्रसिद्ध आहेत. जिल्ह्यात अनेक भात गिरण्या आहेत.

तुमसर येथे तांदळाची मोठी बाजारपेठ आहे. तांदूळ राज्याबाहेरही पाठवला जातो. शेतीसोबत मासेमारी हाही व्यवसाय आहे.

जिल्ह्यात पितळ आणि तांब्याच्या भांड्यांचे उद्योग आहेत. भंडारा नावाचा संबंध भांडीशी जोडला जातो. हे उद्योग आता कमी झाले आहेत.

जिल्ह्यात काजू संवर्धनाचे कामही होते. कोसा रेशीम उत्पादनासाठी काही गावे ओळखली जातात. आंधळगाव येथे रेशीम विणकाम प्रसिद्ध आहे.

उद्योग

जिल्ह्यात पोलाद आणि लोह उद्योग आहेत. मोहाडी तालुक्यात मोठा पोलाद प्रकल्प आहे. साकोलीजवळ वाहनांच्या भागांचा कारखाना आहे.

जवाहरनगर येथे दारूगोळा कारखाना आहे. हा संरक्षण विभागाचा प्रकल्प आहे. तुमसर तालुक्यात मॅंगनीजचे साठे आहेत.

पवनी तालुक्यात क्रोमाइट आढळतो. खनिजांवर आधारित काही लघु उद्योग चालतात. उद्योगांमुळे जिल्ह्यात रोजगाराच्या संधी वाढल्या आहेत.

पर्यटनस्थळे

अंबागड किल्ला हा जिल्ह्यातील जुना किल्ला आहे. तो डोंगरावर बांधलेला आहे. किल्ल्यावरून आसपासचा परिसर दिसतो.

पवनी तालुक्यातील अड्याळ येथे हनुमान मंदिर आहे. येथे घोड्याची यात्रा भरते. भाविक मोठ्या संख्येने येथे येतात.

गायमुख येथे गरम पाण्याचे झरे आहेत. हे स्थळ तुमसर तालुक्यात आहे. येथील पाण्याला औषधी गुण आहेत असे मानले जाते.

कोका अभयारण्यात वन्यप्राणी पाहायला मिळतात. माडगी येथे नरसिंह मंदिर आहे. वैनगंगा नदीपात्रात तेथे एक बेट तयार झाले आहे.

भंडारा शहरात बहिरंगेश्वर मंदिर आहे. अलोनी बाबांचा मठही शहरात आहे. शिवनी आणि चांदपूर ही तलावे निसर्गरम्य आहेत.

लोकजीवन आणि संस्कृती

जिल्ह्यात झाडी बोली बोलली जाते. ही बोली भंडारा, गोंदिया आणि चंद्रपूर भागात प्रचलित आहे. मराठी ही प्रमुख भाषा आहे.

जिल्ह्यात गोंड आणि हळबी या जमाती आढळतात. त्यांच्या परंपरा आणि नृत्ये वेगळी आहेत. सणांना गावागावांत कार्यक्रम होतात.

जिल्ह्यात शिक्षणाचा प्रसार झाला आहे. साकोली येथे भात संशोधन केंद्र आहे. आरोग्य सुविधा तालुकास्तरावर उपलब्ध आहेत.

दळणवळण

जिल्ह्यातून राष्ट्रीय महामार्ग जातो. तो नागपूरला पूर्वेकडील शहरांशी जोडतो. रेल्वेमार्गही जिल्ह्यातून जातो.

भंडारा रोड आणि तुमसर ही प्रमुख रेल्वे स्थानके आहेत. जिल्ह्यातील गावे रस्त्यांनी जोडलेली आहेत. जवळच नागपूर येथे विमानतळ आहे.

अर्थव्यवस्थेतील आव्हाने

जिल्ह्यात मोठ्या उद्योगांची संख्या मर्यादित आहे. शेतीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांचे प्रमाण जास्त आहे. त्यामुळे रोजगारनिर्मिती हे मुख्य आव्हान आहे.

पितळ उद्योगाला पर्यायी वस्तूंची स्पर्धा आहे. पोलाद आणि धातू उद्योगांवर बाजारातील चढउतारांचा परिणाम होतो. वन्यजीव आणि माणूस यांच्यातील संघर्षही काही भागात दिसतो.

शिक्षण आणि आरोग्य

जिल्ह्यात शाळा आणि महाविद्यालयांचे जाळे विस्तारले आहे. साकोली येथे भात संशोधन केंद्र कार्यरत आहे. अनेक तरुण उच्च शिक्षणासाठी नागपूरला जातात.

जिल्हा रुग्णालय आणि तालुका रुग्णालये कार्यरत आहेत. ग्रामीण भागात प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आहेत. आरोग्य योजनांची अंमलबजावणी सुरू आहे.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

भंडारा जिल्ह्यात तलावांची संख्या मोठी आहे. त्यामुळे मत्स्यव्यवसायाला चांगला आधार मिळतो. तलावांजवळ पक्षी निरीक्षणासाठी पर्यटक येतात.

जिल्ह्यात बांबू उत्पादनही चांगले होते. बांबूपासून वस्तू बनवण्याचे काम हाताने होते. वनोपज गोळा करणे हा आदिवासी कुटुंबांचा उदरनिर्वासाचा आधार आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६