गोंदिया जिल्हा

गोंदिया जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या ईशान्य विदर्भातील नागपूर विभागातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय गोंदिया शहरात आहे. भात उत्पादनामुळे जिल्ह्याला राईस सिटी असे म्हणतात. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या १३,२२,५०७ आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ५,२३४ चौरस किलोमीटर आहे. जिल्ह्यात आठ तालुके आहेत.

माहिती

जिल्ह्याच्या उत्तरेस मध्य प्रदेशची सीमा आहे. पूर्वेस छत्तीसगड राज्य आहे. पश्चिमेस भंडारा जिल्हा तर दक्षिणेस गडचिरोली जिल्हा आहे.

जिल्हा दोन राज्यांच्या सीमेवर वसलेला आहे. त्यामुळे येथे अनेक भाषा आणि बोली ऐकायला मिळतात. जिल्ह्यात ९५४ महसुली गावे आहेत.

प्रशासन आणि तालुके

जिल्ह्यात आठ तालुके आहेत. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: गोंदिया, आमगाव, गोरेगाव, सालेकसा, देवरी, सडक अर्जुनी, अर्जुनी मोरगाव आणि तिरोडा.

जिल्ह्यात चार महसुली उपविभाग आहेत. प्रत्येक उपविभागात दोन तालुके येतात. जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो.

जिल्ह्यात फक्त दोन नगरपालिका आहेत. त्या गोंदिया आणि तिरोडा येथे आहेत. उर्वरित भागात ग्रामपंचायती आणि नगरपंचायती आहेत.

पूर्वी गोंदिया हा भंडारा जिल्ह्याचा भाग होता. १९९९ साली भंडाराचे विभाजन करून गोंदिया जिल्हा तयार झाला. तेव्हापासून जिल्ह्याचा स्वतंत्र कारभार सुरू आहे.

भूगोल आणि हवामान

जिल्हा वैनगंगा नदीच्या खोऱ्यात वसलेला आहे. जमीन बहुतांश सपाट आहे. महाराष्ट्राच्या ईशान्य सीमेवरील टेकड्यांना दरकेसा टेकड्या म्हणतात.

जिल्ह्यात उष्णकटिबंधीय ओलसर पानझडी वने आढळतात. साग, तेंदू, ऐन आणि बांबू हे प्रमुख वृक्ष आहेत. जिल्ह्याचा बराच भाग जंगलाने व्यापलेला आहे.

जिल्ह्याची माती पिवळसर आणि मध्यम प्रतीची आहे. ती पाणी धरून ठेवते. त्यामुळे भात लागवडीसाठी ती योग्य मानली जाते.

हवामान उष्ण आणि दमट आहे. पावसाळ्यात चांगला पाऊस पडतो. हिवाळ्यात सकाळी धुके पडते.

नद्या आणि जलप्रकल्प

वैनगंगा ही जिल्ह्याची सर्वात मोठी नदी आहे. बाघ, चुलबंद, गाढवी आणि बावनथडी या तिच्या उपनद्या आहेत. काटी येथे वैनगंगा आणि बाघ यांचा संगम आहे.

इटियाडोह प्रकल्प गाढवी नदीवर उभारला आहे. तो अर्जुनी मोरगाव तालुक्यात आहे. चुलबंद धरण गोरेगाव तालुक्यात आहे.

जिल्ह्यात अनेक तलाव आहेत. नवेगाव तलाव हा त्यातील सर्वात मोठा आहे. परसवाडा, सिलीहुरकी आणि रेंगेपार ही तलावेही प्रमुख आहेत.

इतिहास

प्राचीन काळी हा भाग गोंड राजांच्या अखत्यारीत होता. पुढे मराठा सत्ता आली. त्यानंतर हा प्रदेश बेरारचा भाग बनला.

१८५३ साली बेरार ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. स्वातंत्र्यानंतर हा भाग मुंबई राज्यात आला. १९६० साली महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली.

संस्कृत नाटककार भवभूती यांचा जन्म जिल्ह्यातील पद्मपूर येथे झाला असे सांगितले जाते. ते आमगाव तालुक्यात आहे. तेथे त्यांचे स्मारक उभारले आहे.

अर्थव्यवस्था

भात हे जिल्ह्याचे प्रमुख पीक आहे. जिल्ह्यात अनेक भात गिरण्या आहेत. तांदूळ राज्याबाहेर मोठ्या प्रमाणात पाठवला जातो.

तिरोडा येथे तांदळाची मोठी बाजारपेठ आहे. येथे दररोज शेतकरी आपला माल विकतात. व्यापारामुळे वाहतूक आणि मजुरीची कामे मिळतात.

तेंदूच्या पानांपासून विड्या वळण्याचा उद्योग मोठा आहे. गोंदिया आणि तिरोडा येथे हा व्यवसाय केंद्रित आहे. अनेक कुटुंबांचा उदरनिर्वाह यावर अवलंबून आहे.

सडक अर्जुनी येथे बांबूपासून वस्तू बनवल्या जातात. हे काम हाताने केले जाते. जिल्ह्यात मासेमारीही विकसित आहे.

जिल्ह्यात खुर्सीपार आणि आंबेतलाव येथे लोहखनिजाच्या खाणी आहेत. ग्रॅनाइटचे साठेही आढळतात. तिरोडा येथे खाजगी औष्णिक वीज प्रकल्प आहे.

पर्यटनस्थळे

नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान हे जिल्ह्याचे प्रमुख आकर्षण आहे. हे उद्यान अर्जुनी मोरगाव तालुक्यात आहे. येथे वाघ, बिबट आणि अनेक पक्षी आढळतात.

नागझिरा अभयारण्य गोरेगाव तालुक्यात आहे. नवेगाव आणि नागझिरा मिळून व्याघ्र प्रकल्प तयार झाला आहे. येथे सफारीसाठी पर्यटक येतात.

नवेगाव तलाव सात टेकड्यांनी वेढलेला आहे. या टेकड्यांना सात बहिणी असे म्हणतात. तलावाजवळ निसर्गरम्य परिसर आहे.

प्रतापगड किल्ला अर्जुनी मोरगाव तालुक्यात आहे. येथे प्राचीन शिवमंदिर आहे. महाशिवरात्रीला तेथे मोठा उत्सव होतो.

पद्मपूर येथे हाजरा धबधबा आहे. कचरगड येथे प्राचीन नैसर्गिक गुहा आहेत. सालेकसा येथे गढ मातेचे मंदिर प्रसिद्ध आहे.

लोकजीवन आणि संस्कृती

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. झाडी बोलीचाही वापर होतो. सीमेवर असल्याने हिंदी आणि छत्तीसगडी भाषाही ऐकायला मिळतात.

जिल्ह्यात गोंड आणि इतर आदिवासी समाज राहतात. त्यांची नृत्ये आणि सण वेगळे आहेत. तेंदूपत्ता गोळा करणे हा त्यांचा हंगामी व्यवसाय आहे.

जिल्ह्यात शिक्षणाचा प्रसार झाला आहे. अनेक महाविद्यालये येथे आहेत. आरोग्य सुविधा तालुकास्तरावर उपलब्ध आहेत.

दळणवळण

गोंदिया हे मुंबई ते कोलकाता रेल्वेमार्गावरील जंक्शन आहे. त्यामुळे जिल्ह्याला चांगले रेल्वे जोडणी आहे. तिरोडा येथेही रेल्वे स्थानके आहे.

जिल्ह्यात विमानतळ आहे. ते बिरसी येथे गोंदियापासून सुमारे १२ किलोमीटर अंतरावर आहे. जिल्ह्यातील गावे रस्त्यांनी जोडलेली आहेत.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

गोंदियाची ओळख भात आणि जंगल यांनी झाली आहे. जिल्ह्यात मत्स्यबीज प्रजनन केंद्र आहे. त्यामुळे मत्स्यव्यवसायाला आधार मिळतो.

जिल्ह्यात तेंदूपत्ता व्यापाराचे मोठे केंद्र आहे. या व्यापारातून अनेक कुटुंबांना हंगामी उत्पन्न मिळते. वनविभाग या व्यवसायाचे नियमन करतो.

शिक्षण आणि आरोग्य

जिल्ह्यात शाळा आणि महाविद्यालयांचे जाळे विस्तारले आहे. अनेक तरुण उच्च शिक्षणासाठी नागपूरला जातात. तंत्रशिक्षणासाठी काही संस्था येथे आहेत.

जिल्हा रुग्णालय आणि तालुका रुग्णालये कार्यरत आहेत. ग्रामीण भागात प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आहेत. आरोग्य योजनांची अंमलबजावणी सुरू आहे.

अर्थव्यवस्थेतील आव्हाने

जिल्ह्यातील शेती पावसावर अवलंबून आहे. अतिपावसामुळे काही वर्षांत पिकांचे नुकसान होते. सिंचनाचा विस्तार हा दीर्घकालीन उपाय आहे.

जिल्ह्यात मोठ्या उद्योगांची संख्या कमी आहे. तरुण रोजगारासाठी बाहेरच्या शहरांत जातात. वनसंपत्तीवर आधारित उद्योग वाढवणे आवश्यक मानले जाते.

संदर्भ

1. गोंदिया जिल्हा – अधिकृत संकेतस्थळ
2. गोंदिया जिल्ह्यातील महत्त्वाची ठिकाणे
3. भूजल सर्वेक्षण – गोंदिया जिल्हा
4. महाराष्ट्र शासन – जिल्हा सामाजिक व आर्थिक समालोचन, गोंदिया
5. जनगणना २०११ – गोंदिया जिल्हा
6. गोंदिया – ब्रिटानिका

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६