नागपूर जिल्हा

नागपूर जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या विदर्भ भागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय नागपूर शहरात आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ९,८९२ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या ४६,५३,५७० आहे. जिल्हा संत्रा उत्पादनासाठी ओळखला जातो. नागपूर हे नागपूर प्रशासकीय विभागाचे मुख्यालयही आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	नागपूर
विभाग	नागपूर (विदर्भ)
क्षेत्रफळ	९,८९२ चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	४६,५३,५७०
लोकसंख्या घनता	४७० व्यक्ती प्रति चौरस किमी
साक्षरता दर (२०११)	८८.३९%
लिंग गुणोत्तर	१,००० पुरुषांमागे ९५१ स्त्रिया
तालुके	१४
गावे (२०११)	१,८५९
शहरे (२०११)	४१
प्रमुख पिके	संत्रा, कापूस, सोयाबीन, तूर
विमानतळ	डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ

जिल्ह्यात शहरी लोकसंख्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ६८ टक्के आहे. जिल्ह्यातील साक्षरता दर राज्याच्या सरासरीपेक्षा जास्त आहे.

नागपूर शहर रस्ते, रेल्वे व हवाई मार्गाने देशाच्या अनेक भागांशी जोडलेले आहे. शहराच्या मध्यभागी असलेला शून्य मैलाचा दगड देशाच्या भौगोलिक मध्याचे चिन्ह मानला जातो.

नावाची व्युत्पत्ती

नागपूर हे नाव नाग नदीवरून पडले असे मानले जाते. नदीकाठी वसलेल्या पुराला नागपूर असे म्हटले जात असे. हे शहर अनेक शतके व्यापाराचे केंद्र होते.

शहरातील जुनी बाजारपेठ आजही गजबजलेली असते. रेल्वेमुळे नागपूरचा व्यापार अधिक विस्तारला. यामुळे नागपूरची ओळख देशभरात झाली.

इतिहास

या भागावर मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट व यादव यांनी राज्य केले. पुढे गोंड राजांची सत्ता आली.

१८ व्या शतकात नागपूर हे भोसले घराण्याचे मुख्यालय बनले. राघोजी भोसले यांनी येथे स्वतंत्र राज्य उभारले. १८५३ मध्ये हे राज्य ब्रिटिशांनी आपल्यात विलीन केले.

स्वातंत्र्यानंतर नागपूर काही काळ मध्य प्रांताची राजधानी होते. १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्य निर्माण झाल्यावर नागपूर महाराष्ट्रात आले.

१९५६ मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दीक्षाभूमी येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. ही घटना जिल्ह्याच्या इतिहासातील महत्त्वाची नोंद आहे.

नागपूर शहराचा विकास १९ व्या शतकात वेगाने झाला. कापसाच्या व्यापारामुळे शहर आर्थिकदृष्ट्या बळकट झाले.

स्वातंत्र्यलढ्यात नागपूर परिसरातील अनेक कार्यकर्त्यांनी भाग घेतला. १९४२ च्या चळवळीत शहरात मोठे आंदोलन झाले. स्वातंत्र्यानंतर शहर औद्योगिक व शैक्षणिक केंद्र म्हणून विकसित झाले.

भूगोल

नागपूर जिल्हा महाराष्ट्राच्या पूर्व भागात आहे. जिल्ह्याच्या उत्तरेस मध्य प्रदेश राज्याची सीमा आहे. पूर्वेस भंडारा, दक्षिणेस चंद्रपूर व पश्चिमेस वर्धा जिल्हा लागून आहे.

जिल्ह्यातून पेंच, कान्हान, वर्धा व कोलार या नद्या वाहतात. जिल्ह्यात अंबाझरी व फुटाळा हे मोठे तलाव आहेत. उन्हाळा उष्ण व कोरडा असतो. पावसाळ्यात मात्र हवा दमट होते.

जिल्ह्याचा काही भाग जंगलाने व्यापलेला आहे. जंगलात वाघ, बिबट्या व अस्वल आढळतात.

जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान सुमारे १,१०० मिलिमीटर आहे. उन्हाळ्यात तापमान ४५ अंशांपर्यंत जाते. हिवाळा सौम्य असतो.

जिल्ह्याची जमीन बहुतांश काळी व मध्यम प्रतीची आहे. पूर्व भागात भात शेतीसाठी योग्य जमीन आहे. जिल्ह्यातील तलाव पिण्याच्या पाण्याचा मुख्य स्रोत आहेत. शहराच्या वाढीमुळे तलावांचे संवर्धन महत्त्वाचे ठरले आहे.

हवामान

जिल्ह्यात उष्ण हवामान आहे. मे महिन्यात उकाडा सर्वाधिक जाणवतो. पावसाळ्यात हवा दमट होते आणि पाऊस पुरेसा पडतो.

हिवाळा सौम्य असतो. नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा काळ प्रवासासाठी आणि शेतीसाठी अनुकूल असतो. काही वर्षांत पावसाचे प्रमाण कमी होते.

अर्थव्यवस्था

नागपूर जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था शेती, उद्योग व सेवा या तीनही क्षेत्रांवर उभी आहे. संत्रा, कापूस, सोयाबीन, तूर व भात ही प्रमुख पिके आहेत.

संत्र्याची बागा मोठ्या प्रमाणात आहेत. जिल्ह्यातील संत्रा बाजार देशभरात नावाजलेला आहे. साखर कारखाने व तेल गिरण्याही कार्यरत आहेत.

नागपूर शहरात मोठे औद्योगिक वसाहती आहेत. शिक्षण, आरोग्य व वाहतूक क्षेत्रातही मोठ्या संख्येने लोकांना काम मिळते.

जिल्ह्यात माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्र वाढत आहे. शहरात विमानतळ, आंतरराष्ट्रीय प्रवासी सुविधा व मोठे वाहतूक केंद्र आहे.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात चौदा तालुके आहेत: नागपूर (शहरी), नागपूर (ग्रामीण), कामठी, हिंगणा, पारशिवनी, रामटेक, मौदा, कळमेश्वर, काटोल, नरखेड, सावनेर, उमरेड, कुही व भिवापूर.

जिल्ह्यात एक महानगरपालिका व अनेक नगरपालिका आहेत. जिल्हा परिषदेखाली चौदा पंचायत समित्या काम करतात.

जिल्ह्यातील तालुक्यांची रचना काळानुसार बदलत गेली आहे. नागपूर शहरी व नागपूर ग्रामीण असे दोन स्वतंत्र तालुके आहेत. प्रत्येक तालुक्यात पंचायत समिती व तहसील कार्यालय आहे. जिल्ह्यात ८४ मंडळे असून महसुली गावांची संख्या मोठी आहे.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ४६,५३,५७० आहे. लोकसंख्या घनता ४७० व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी, हिंदी व उर्दू भाषिक लोक राहतात. शहरी भागात विविध भाषिक समूह आढळतात.

नागपूर शहर हे शिक्षण, आरोग्य व व्यापाराचे केंद्र आहे. जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात शेती हा मुख्य व्यवसाय आहे.

दळणवळण व शिक्षण

नागपूर हे मध्य भारतातील मोठे रेल्वे जंक्शन आहे. येथून देशाच्या अनेक भागांसाठी गाड्या सुटतात.

जिल्ह्यातून अनेक राष्ट्रीय महामार्ग जातात. शहरात आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून मेट्रो सेवाही सुरू झाली आहे.

जिल्ह्यात राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ आहे. शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय व अभियांत्रिकी महाविद्यालयेही येथे आहेत.

पर्यटनस्थळे

दीक्षाभूमी, सीताबर्डी किल्ला, अंबाझरी तलाव व फुटाळा तलाव ही शहरातील प्रमुख स्थळे आहेत. रामटेक येथे प्राचीन मंदिरे व डोंगर आहेत.

कामठी येथील ड्रॅगन पॅलेस हे जपानी बांधकामशैलीतील देखणे स्थळ आहे. महाराजबाग व रामनगर येथील उद्यानेही पाहण्यासारखी आहेत.

रामटेक येथे अनेक प्राचीन मंदिरे व तलाव आहेत. पेंच परिसरातील जंगल वन्यजीवांसाठी प्रसिद्ध आहे. शहरातील संग्रहालये व उद्याने कुटुंबांसाठी आकर्षणाची ठिकाणे आहेत.

विकासाची आव्हाने

शहराच्या वाढीमुळे वाहतूक व गृहनिर्माण या क्षेत्रांत मागणी वाढली आहे. हवा प्रदूषण ही समस्या शहरात जाणवते. सार्वजनिक वाहतुकीचा विस्तार यासाठी केला जात आहे.

ग्रामीण भागात सिंचनाची सुविधा मर्यादित आहे. शेतकऱ्यांना पिकांसाठी चांगला भाव मिळावा यासाठी बाजारपेठा सुधारल्या जात आहेत. औद्योगिक गुंतवणुकीसाठी विशेष क्षेत्र उभारले आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६