हनुमान

हनुमान हे रामायणातील प्रमुख पात्र आणि हिंदू परंपरेत रामाचे परम भक्त मानले जातात. त्यांना मारुती, आंजनेय, पवनपुत्र आणि बजरंगबली अशा अनेक नावांनी ओळखले जाते. वायू देवांचे पुत्र म्हणून त्यांना पवनपुत्र म्हणतात, असे परंपरेत सांगितले जाते. महाराष्ट्रात समर्थ रामदासांनी मारुतीच्या उपासनेला विशेष प्रचार दिला.

माहिती

मंगळवार व शनिवार हे हनुमानाच्या उपासनेसाठी विशेष मानले जातात. मंदिरांची यादी परंपरेत प्रसिद्ध असलेल्या स्थळांवर आधारित आहे.

स्वरूप आणि प्रतीक

हनुमान सामान्यतः बलवान वानरमुख देहात, हातात गदा धारण केलेल्या स्वरूपात चित्रित केले जातात. त्यांचे वक्षस्थळ विस्तृत आणि देह तेजस्वी असा दाखवला जातो. काही ठिकाणी ते राम व सीतेचे चित्र वक्षस्थळावर धारण केलेले असतात.

गदा हे त्यांच्या बलाचे प्रतीक मानले जाते. संजीवनी पर्वत उचलण्याची कथा त्यांच्या सेवाभावाचे प्रतीक मानली जाते. ब्रह्मचारी स्वरूपामुळे त्यांना ब्रह्मचर्याचे आदर्श मानले जाते.

रामायणातील उल्लेख

वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांड हे हनुमानांच्या पराक्रमाचे प्रमुख वर्णन मानले जाते. या कांडात लंकेतील सीतेचा शोध, अशोकवनातील भेट आणि लंकेचे दहन या घटना आहेत.

परंपरेनुसार हनुमानांनी समुद्र ओलांडून लंकेला प्रवेश केला आणि सीतेला रामांची मुद्रिका दिली. युद्धात लक्ष्मण बेशुद्ध झाल्यावर त्यांनी संजीवनीसाठी संपूर्ण पर्वत उचलून आणला, असे सांगितले जाते. रामायणात त्यांना अष्टसिद्धी प्राप्त असल्याचे वर्णन आहे.

प्रमुख मंदिरे

वाराणसी येथील संकटमोचन मंदिर आणि राजस्थानमधील सालासर येथील बालाजी मंदिर ही हनुमानाची प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्रे मानली जातात. दक्षिण भारतातही अनेक हनुमानमंदिरे आहेत.

महाराष्ट्रात जवळपास प्रत्येक गावात मारुतीचे मंदिर आढळते. अनेक ठिकाणी मारुती हे ग्रामदैवत म्हणून पूजले जातात. समर्थ रामदासांनी स्थापन केलेली अनेक मारुतीमंदिरे आजही पाहायला मिळतात. या मंदिरांसमोरच्या हनुमानाच्या मूर्ती बलदंड व मार्गदर्शक अशा स्वरूपात कोरलेल्या आढळतात.

उत्सव आणि परंपरा

हनुमान जयंती चैत्र पौर्णिमेला साजरी केली जाते. या दिवशी भक्त उपवास करतात आणि मंदिरांत विशेष पूजा होते. रामनवमी आणि दसरा या उत्सवांतही हनुमानांचे स्मरण केले जाते.

महाराष्ट्रात मारुतीच्या मंदिरांत शनिवारी आणि मंगळवारी विशेष पूजा होते. भक्त सिंदूर व तेल अर्पण करतात आणि हनुमान चालीसा किंवा मारुती स्तोत्राचे पठण करतात. अनेक ठिकाणी दसऱ्याच्या दिवशी मारुतीची मिरवणूक काढली जाते.

उपासना पद्धत

हनुमान उपासनेत सुंदरकांडाचे पारायण प्रमुख मानले जाते. हनुमान चालीसा आणि मारुती स्तोत्राचे पठण भक्त नियमित करतात. ॐ हनुमते नमः या मंत्राचा जपही केला जाते.

महाराष्ट्रात समर्थ रामदासांनी रचलेले मारुती स्तोत्र विशेष प्रसिद्ध आहे. रामदासी परंपरेत मारुतीची उपासना रामोपासनेचा भाग मानली जाते. भक्त मंगळवारी व शनिवारी उपवास पाळतात आणि मंदिरात दर्शनास जातात.

हनुमान हे सेवा आणि बल यांचे आदर्श मानले जातात. महाराष्ट्रात अनेक तरुण मंडळे हनुमान जयंतीला व्यायामशाळा व मारुतीमंदिरांत कार्यक्रम आयोजित करतात. पारंपरिक कुस्ती व मल्लखांब या खेळांचा हनुमानाशी संबंध मानला जातो. भक्त संकटाच्या वेळी हनुमानाचे स्मरण करतात आणि त्यांच्या नावाने नवस बोलतात. मारुतीच्या मंदिरांत दररोज सकाळी आरती आणि संध्याकाळी भजन होते. शनिवारी मंदिरांना विशेष रांग लागते आणि भक्त सिंदूर अर्पण करतात.

संदर्भ

1. हनुमान — मराठी विकिपीडिया
2. Hanuman — Wikipedia
3. सुंदरकांड — मराठी विकिपीडिया
4. Hanuman Chalisa — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६