अमरावती जिल्हा

अमरावती जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या विदर्भातील जिल्हा आहे. अमरावती विभागाचे मुख्यालय याच शहरात आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या २८,८८,४४५ आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १२,२३५ चौरस किलोमीटर आहे. जिल्ह्यात चौदा तालुके आहेत.

माहिती

जिल्ह्याच्या उत्तरेस मध्य प्रदेशची सीमा आहे. पूर्वेस नागपूर आणि वर्धा जिल्हे आहेत. दक्षिणेस यवतमाळ आणि अकोला जिल्हे आहेत.

जिल्ह्याचा उत्तर भाग सातपुडा रांगेने व्यापलेला आहे. मध्य आणि दक्षिण भाग मैदानी आहे. जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणात काळी मृदा आढळते.

प्रशासन आणि तालुके

या तालुक्यांतून जिल्ह्याची प्रशासकीय रचना तयार झाली आहे. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: अमरावती, अचलपूर, अंजनगाव सुर्जी, चांदूर बाजार, चांदूर रेल्वे, चिखलदरा, तिवसा, दर्यापूर, धारणी, धामणगाव रेल्वे, नांदगाव खंडेश्वर, मोर्शी, भातकुली आणि वरुड.

जिल्ह्याचे सहा महसुली उपविभाग आहेत. प्रत्येक उपविभागात दोन किंवा तीन तालुके येतात. जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो.

जिल्ह्यात एक महानगरपालिका आहे. अनेक नगरपालिका आणि नगरपंचायतीही आहेत. ग्रामीण विकासाचे काम जिल्हा परिषद पाहते.

भूगोल आणि हवामान

जिल्ह्याचा उत्तरेकडील भाग डोंगराळ आहे. येथे सातपुडा रांगेतील गाविलगडचा परिसर आहे. चिखलदरा हे या भागातील थंड हवेचे ठिकाण आहे.

मेळघाट हा जंगलाचा विस्तीर्ण भाग आहे. येथे व्याघ्र प्रकल्प उभारला आहे. गुगामल हे राष्ट्रीय उद्यानही याच परिसरात आहे.

पूर्णा, तापी आणि वर्धा या जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या आहेत. वर्धा नदीवर मोठा सिंचन प्रकल्प आहे. पूर्णा नदीच्या मैदानाला पयनघाट म्हणतात.

जिल्ह्याचे हवामान उष्ण आणि कोरडे आहे. उत्तरेकडील डोंगराळ भागात पाऊस जास्त पडतो. मैदानी भागात पावसाचे प्रमाण कमी आहे.

इतिहास

प्राचीन काळी हा भाग बेरारचा भाग होता. पुढे येथे निजाम आणि भोसले यांची सत्ता आली. १८५३ साली बेरार ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.

१८९७ साली अमरावती येथे काँग्रेसचे अधिवेशन भरले. त्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष सी शंकरन नायर होते. या अधिवेशनामुळे जिल्ह्याचा राजकीय इतिहास बदलला.

स्वातंत्र्यानंतर हा भाग मुंबई राज्यात आला. १९६० साली महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली. तेव्हापासून अमरावती जिल्हा महाराष्ट्रात आहे.

अर्थव्यवस्था

कापूस हे जिल्ह्याचे प्रमुख नगदी पीक आहे. अमरावती येथे कापसाची मोठी बाजारपेठ आहे. जिल्ह्यात अनेक जिनिंग आणि प्रेसिंग कारखाने आहेत.

वरुड तालुका संत्री उत्पादनासाठी ओळखला जातो. शेंदूरजनाघाट येथे मोठी बाजारपेठ आहे. हळद आणि मिरचीचाही व्यापार तेथे होतो.

जिल्ह्यात खत निर्मितीचा कारखाना आहे. डाळ गिरण्या आणि तेल गिरण्याही चालतात. ज्वारी, तूर आणि सोयाबीन ही इतर पिके आहेत.

चिखलदरा भागात कॉफीची लागवड होते. येथे मध आणि स्ट्रॉबेरीचेही उत्पादन घेतले जाते. वनोपज हा डोंगराळ भागातील महत्त्वाचा आधार आहे.

पर्यटनस्थळे

चिखलदरा हे विदर्भातील प्रमुख थंड हवेचे ठिकाण आहे. येथे दाट जंगल आणि धबधबे आहेत. पर्यटक उन्हाळ्यात मोठ्या संख्येने येथे येतात.

गाविलगड किल्ला चिखलदर्याजवळ आहे. किचकदरा हे स्थळ पौराणिक कथेशी जोडले जाते. मेळघाटातील सेमाडोह आणि कोलखास ही निसर्गरम्य स्थळे आहेत.

अंबादेवी मंदिर हे शहरातील प्राचीन मंदिर आहे. १९२८ साली या मंदिरात प्रवेशासाठी सत्याग्रह झाला होता. छत्री तलाव आणि वडाळी तलाव हे शहरातील आकर्षण आहेत.

मोझरी येथे राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांचा आश्रम आहे. सालबर्डी येथे गरम पाण्याचे झरे आहेत. मोर्शी तालुक्यात गोविंदप्रभूंची समाधी आहे.

लोकजीवन आणि संस्कृती

जिल्ह्यात वऱ्हाडी बोली बोलली जाते. संत गाडगेबाबा आणि तुकडोजी महाराज यांचे कार्य येथे झाले. डॉक्टर पंजाबराव देशमुख यांचेही कार्य याच जिल्ह्यात झाले.

शिक्षणाची परंपरा जिल्ह्यात मजबूत आहे. अमरावती येथे विद्यापीठ आहे. त्याचे नाव संत गाडगेबाबा अमरावती विद्यापीठ असे आहे.

जिल्ह्यात गणेशोत्सव आणि दिवाळी मोठ्या उत्साहात साजऱ्या होतात. लावणी आणि तमाशा हे लोककलेचे प्रकार प्रचलित आहेत. आदिवासी भागात वेगळ्या परंपरा जपल्या गेल्या आहेत.

दळणवळण

जिल्हा रेल्वेमार्गाने आणि रस्त्यांनी जोडलेला आहे. अमरावती हे प्रमुख रेल्वे स्थानके आहे. मुंबई, नागपूर आणि भुसावळकडे जाणारे मार्ग येथून जातात.

जिल्ह्यात विमानतळ आहे. जिल्ह्यातील गावे रस्त्यांनी जिल्ह्याच्या मुख्यालयाशी जोडलेली आहेत. राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस सर्व तालुक्यांत धावतात.

शिक्षण आणि आरोग्य

जिल्ह्यात शाळा आणि महाविद्यालयांचे जाळे विस्तारले आहे. अमरावती येथे वैद्यकीय महाविद्यालय आहे. अभियांत्रिकी आणि कृषी शिक्षणाची सोयही उपलब्ध आहे.

जिल्हा रुग्णालय आणि तालुका रुग्णालये कार्यरत आहेत. ग्रामीण भागात प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आहेत. कुष्ठरोग आणि क्षयरोग यांच्यावर काम करणाऱ्या संस्था येथे आहेत.

वन आणि पर्यावरण

मेळघाट हे महाराष्ट्रातील मोठे वनक्षेत्र आहे. येथे वाघ, अस्वल, सांबर आणि मोर आढळतात. वन्यजीव संवर्धनासाठी येथे विशेष कार्यक्रम राबवले जातात.

वनांमध्ये तेंदू, साग आणि बांबू हे वृक्ष आढळतात. वनोपज गोळा करणे हा आदिवासी कुटुंबांचा उदरनिर्वाहाचा आधार आहे. वनक्षेत्रामुळे जिल्ह्यात पर्जन्यमान वाढते.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

अमरावती शहर हे विदर्भातील शिक्षणाचे केंद्र मानले जाते. येथे अनेक संस्था आणि विद्यापीठे आहेत. समाजसुधारणेची परंपराही या शहरात मजबूत आहे.

जिल्ह्यात कापूस आणि संत्री यांची बाजारपेठ मोठी आहे. व्यापारामुळे शहरात वाहतूक आणि मजुरीची कामे मिळतात.

अर्थव्यवस्थेतील आव्हाने

जिल्ह्यातील काही भाग दुष्काळप्रवण आहेत. पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतीला फटका बसतो. त्यामुळे सिंचनाचा विस्तार आवश्यक मानला जातो.

डोंगराळ भागातील गावांना रस्ते आणि आरोग्य सुविधा पोहोचवणे हे आव्हान आहे. वन्यजीव आणि माणूस यांच्यातील संघर्षही काही ठिकाणी दिसतो.

सिंचन आणि प्रकल्प

वर्धा नदीवर अप्पर वर्धा प्रकल्प उभारला आहे. शहानूर नदीवरही प्रकल्प आहे. या प्रकल्पांमुळे शेतीला पाणी मिळते.

शहराला पाणीपुरवठा वडाळी आणि छत्री तलावांतून होतो. जलाशयांजवळ निसर्गरम्य परिसर आहे. पक्षी निरीक्षणासाठी ही ठिकाणे आवडतात.

संदर्भ

1. अमरावती जिल्हा – अधिकृत संकेतस्थळ
2. महाराष्ट्र शासन – जिल्हा सामाजिक व आर्थिक समालोचन, अमरावती
3. भूजल सर्वेक्षण – अमरावती जिल्हा
4. जनगणना २०११ – अमरावती जिल्हा
5. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प
6. अमरावती – ब्रिटानिका

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६