राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज

तुकडोजी महाराज हे विसाव्या शतकातील थोर संत, कवी आणि समाजसुधारक होते. खंजिरी भजनाच्या माध्यमातून त्यांनी जातिभेद, अस्पृश्यता व अंधश्रुध्दींविरुद्ध प्रबोधन केले. 'ग्रामगीता' हा त्यांचा ग्रंथ ग्रामविकासाचा मार्ग दाखविणारा मानला जातो.

माहिती

वरील तारखा व वर्षे इ.स. १९०९ ते १९६८ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

तुकडोजी महाराजांचा जन्म ३० एप्रिल १९०९ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील यावली येथे बंडोजी व मंजुळाबाई ठाकूर या दांपत्याच्या पोटी झाला. त्यांचे मूळ नाव माणिक होते. ठाकूर घराण्याचे कुलदैवत पंढरपूरचा विठोबा होता, त्यामुळे भजन-कीर्तनाचे वातावरण घरीच होते.

वरखेड येथील आजोळी असताना त्यांनी आडकोजी महाराजांना गुरू मानले. गुरूंनी त्यांना 'तुकड्या' म्हणून हाक मारली आणि तेथूनच 'तुकडोजी' हे नाव रूढ झाले.

शालेय शिक्षण फारसे झाले नाही; काही वर्षांतच त्यांनी शाळा सोडली. पण स्वतःच्या अभ्यासाने व गुरूंच्या मार्गदर्शनाने त्यांनी मराठी व हिंदी भाषांवर प्रभुत्व मिळवले.

कार्यक्षेत्र

कीर्तन व खंजिरी भजन हे त्यांच्या प्रबोधनाचे मुख्य माध्यम होते. आपल्या अभंगांतून व भजनांतून त्यांनी ईश्वरभक्तीबरोबरच सामाजिक जागृतीचे विचार मांडले.

परंपरागत रूढी, जातिभेद, पंथभेद, अस्पृश्यता व हरिजन मंदिर प्रवेशबंदी यांवर त्यांनी कठोर शब्दांत प्रहार केला. त्यामुळे सर्व धर्म व पंथांचे लोक त्यांच्याकडे आकृष्ट झाले.

प्रमुख कामगिरी

गुढीपाडव्याच्या दिवशी, ४ एप्रिल १९३५ रोजी त्यांनी मोझरी येथे गुरुकुंज आश्रमाची स्थापना केली. हा आश्रम पुढे त्यांच्या सेवाकार्याचे केंद्र बनला.

त्यांनी अखिल भारतीय श्री गुरुदेव सेवा मंडळाची स्थापना केली आणि गावोगावी त्याची शाखा उभारल्या. या मंडळांच्या माध्यमातून सामुदायिक प्रार्थना, श्रमदान, व्यायाम, शिक्षण व आरोग्य यांचा प्रसार झाला.

१९५५ मध्ये 'ग्रामगीता' हा त्यांचा ग्रंथ प्रसिद्ध झाला. ओवीबद्ध स्वरूपातील या ग्रंथात त्यांनी आदर्श गाव, शेती, उद्योग व समाजरचना यांविषयीचे विचार मांडले.

सामाजिक योगदान

स्वातंत्र्यानंतर भूदान, अस्पृश्योद्धार व जातिनिर्मूलन या कार्यांकडे त्यांनी विशेष लक्ष दिले. गावे स्वयंपूर्ण व्हावीत आणि लोक उद्योगशील व निर्व्यसनी व्हावेत, यासाठी त्यांनी प्रत्यक्ष काम करून दाखवले.

१९३० च्या सत्याग्रहात आणि पुढे १९४२ च्या चळवळीतही ते सहभागी झाले. या काळात त्यांच्या भजनांनी क्रांतिगीतांचे स्वरूप धारण केले आणि सरकारने त्यांच्या भजनांवर बंदी घालण्याचा प्रयत्न केला.

पुरस्कार आणि सन्मान

जनतेने त्यांना राष्ट्रसंत ही उपाधी देऊन गौरविले. भारतीय टपाल खात्याने १९९५ मध्ये त्यांच्या स्मरणार्थ टपाल तिकीट प्रकाशित केले.

गुरुकुंज आश्रमात दरवर्षी त्यांची पुण्यतिथी मानवता दिन म्हणून साजरी केली जाते.

वारसा

११ ऑक्टोबर १९६८ रोजी गुरुकुंज आश्रमात त्यांचे निधन झाले आणि तेथेच त्यांची समाधी आहे. त्यांनी स्थापन केलेली सेवामंडळे आजही ग्रामीण भागात शैक्षणिक व सामाजिक कार्य करीत आहेत.

तुकडोजी महाराजांची भजने आजही ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणात गायली जातात. त्यांच्या विचारांचा प्रसार व्हावा म्हणून गुरुकुंज आश्रमातर्फे प्रकाशने व प्रशिक्षण वर्ग चालवले जातात. त्यांच्या साहित्याचे अनेक खंड आजही पुनर्मुद्रित होत आहेत.

त्यांच्या समाधीस्थळी दरवर्षी मोठ्या संख्येने भाविक व शिष्य येत असतात.

संदर्भ

1. तुकडोजी महाराज — मराठी विकिपीडिया
2. Tukdoji Maharaj — English Wikipedia
3. तुकडोजी महाराज — मराठी विश्वकोश

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६