पंजाबराव देशमुख

पंजाबराव देशमुख हे स्वातंत्र्योत्तर भारताचे पहिले केंद्रीय कृषिमंत्री, शिक्षणप्रसारक आणि शेतकऱ्यांचे नेते होते. विदर्भातील शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी श्री शिवाजी शिक्षण संस्था उभारली. कृषी क्षेत्रातील त्यांच्या कार्याबद्दल त्यांना कृषीरत्न असे संबोधले जाते.

माहिती

वरील तारखा व वर्षे इ.स. १८९८ ते १९६५ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

पंजाबराव देशमुख यांचा जन्म २७ डिसेंबर १८९८ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील पापळ या खेड्यात शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील शामराव व आई राधाबाई होत. प्राथमिक शिक्षण पापळ येथेच झाले.

अमरावती येथे मॅट्रिक झाल्यावर ते पुण्याच्या फर्ग्युसन महाविद्यालयात दाखल झाले. पदवी घेण्यापूर्वीच ते उच्च शिक्षणासाठी इंग्लंडला गेले आणि तेथून त्यांनी पदव्युत्तर पदवी, डॉक्टरेट व बॅरिस्टरची पदवी मिळवली.

कार्यक्षेत्र

१९२६ मध्ये भारतात परतल्यावर त्यांनी अमरावती येथे वकिली सुरू केली आणि सामाजिक कार्याला सुरुवात केली. १९२८ मध्ये ते अमरावती जिल्हा बोर्डाचे अध्यक्ष झाले.

या काळात त्यांनी सार्वजनिक विहिरी अस्पृश्यांसाठी खुल्या केल्या आणि अंबादेवी मंदिराच्या प्रवेशासाठी सत्याग्रहात भाग घेतला. प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्यासाठीही त्यांनी प्रयत्न केले.

१९३० मध्ये ते प्रांतिक कायदेमंडळाचे सदस्य झाले आणि शिक्षण, कृषी व सहकार खात्यांचे मंत्री झाले. पुढे ते घटना समितीचे सदस्यही होते.

प्रमुख कामगिरी

१९३२ मध्ये त्यांनी अमरावती येथे श्री शिवाजी शिक्षण संस्थेची स्थापना केली. एक शाळा व एक वसतिगृह अशी सुरुवात झालेली ही संस्था पुढे मध्य भारतातील सर्वात मोठी शैक्षणिक संस्था बनली.

१९५२ ते १९६२ या काळात ते केंद्रीय कृषिमंत्री होते. या काळात त्यांनी भारत कृषक समाजाची स्थापना केली आणि जपानी भातशेती पद्धतीचा प्रसार करण्यासाठी देशव्यापी मोहीम राबवली.

सामाजिक योगदान

शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांसाठी त्यांनी संघटना उभारल्या आणि सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना बळ दिले. कृषी संशोधन व कृषी शिक्षणाचा प्रसार व्हावा यासाठी त्यांनी देशभर कृषी विद्यापीठे स्थापन करण्याची प्रक्रिया सुरू केली.

श्रद्धानंद छात्रालयासारख्या वसतिगृहांतून गरीब विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची संधी दिली. मागासवर्गीयांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी स्वतंत्र प्रयत्न केले.

पुरस्कार आणि सन्मान

कृषी क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना कृषीरत्न अशी उपाधी मिळाली. त्यांच्या स्मरणार्थ अकोला येथे पंजाबराव कृषी विद्यापीठ स्थापन झाले आहे.

कृषी क्षेत्रातील योगदान

१९५५ मध्ये त्यांनी भारत कृषक समाजाची स्थापना केली आणि शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांना राष्ट्रीय मंच मिळवून दिला. शेतीचे उत्पादन वाढावे यासाठी त्यांनी विविध मोहिमा राबवल्या.

१९५८ मध्ये जपानी भातशेती पद्धतीचा देशभर प्रसार करण्यात आला आणि १९५९-६० मध्ये दिल्ली येथे जागतिक कृषी प्रदर्शन भरविण्यात आले. या प्रदर्शनामुळे जगाच्या लक्षात भारतीय शेतीतील बदल आले.

कृषी शिक्षण व संशोधनाचा प्रसार व्हावा म्हणून त्यांनी देशभर कृषी विद्यापीठे स्थापन करण्याची प्रक्रिया सुरू केली आणि सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना जोडले. शेतकऱ्यांच्या हितासाठी आयुष्यभर काम करणाऱ्या या नेत्याची आठवण विदर्भात आजही आदराने केली जाते. त्यांच्या कार्याचा वारसा म्हणून शेतीविषयक सहकारी संस्था व शैक्षणिक संस्था आजही कार्यरत आहेत.

वारसा

१० एप्रिल १९६५ रोजी दिल्ली येथे त्यांचे निधन झाले. श्री शिवाजी शिक्षण संस्था आज अनेक शाळा, महाविद्यालये व व्यावसायिक संस्था चालवते आणि विदर्भातील शिक्षणाचा कणा मानली जाते.

संदर्भ

1. पंजाबराव देशमुख — मराठी विकिपीडिया
2. Panjabrao Deshmukh — English Wikipedia
3. देशमुख, पंजाबराव शामराव — मराठी विश्वकोश

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६