संत गाडगेबाबा

संत गाडगेबाबा हे विसाव्या शतकातील महाराष्ट्रातील संत आणि समाजसुधारक होते. त्यांचे मूळ नाव डेबूजी झिंगराजी जानोरकर होते. ते अंगावर जुन्या गोधडीने आणि हातात फुटके गाडगे घेऊन फिरत असत. स्वच्छता आणि समतेचा संदेश त्यांनी कीर्तनांतून दिला. त्यांनी अनेक धर्मशाळा आणि अन्नछत्रे उभारली.

माहिती

गाडगेबाबांनी कोणताही मठ किंवा गादी निर्माण केली नाही. तुकारामांना ते आपले गुरू मानत आणि आपण कोणाचेही गुरू नाही, असे सांगत. त्यांच्या नावाने उभारलेल्या संस्थांचा कारभार विश्वस्त मंडळे पाहतात.

बालपण आणि तारुण्य

गाडगेबाबांचा जन्म अमरावती जिल्ह्यातील शेंडगाव येथे झाला. त्यांचे कुटुंब परीट समाजातील होते.

वडिलांच्या निधनानंतर त्यांचे बालपण मामाकडे गेले. तेथे त्यांनी शेती आणि गुरांची निगराणी केली.

शाळेचे शिक्षण फारसे झाले नाही. पण त्यांना भजनाची आणि कीर्तनाची आवड लहानपणापासून होती.

१८९२ मध्ये त्यांचा विवाह कुंताबाई यांच्याशी झाला. त्यांना मुले झाली, पण संसारात त्यांचे मन रमले नाही.

त्यांच्या वडिलांचे निधन लहानपणीच झाले. त्यामुळे घरची जबाबदारी लवकर त्यांच्यावर आली. या काळात त्यांनी कष्टाचे महत्त्व शिकले.

ते गोष्टी सांगण्यात आणि भजन गाण्यात पटाईत होते. या कलांचा उपयोग त्यांनी पुढे कीर्तनात केला.

पशुबळीला ते लहानपणापासून विरोध करत असत. समाजाचा दबाव असूनही ते हा विरोध सोडत नसत.

गृहत्याग आणि व्रत

१९०५ मध्ये त्यांनी घर सोडले. त्यानंतर ते गावोगाव भटकत राहिले.

ते ज्या गावात जात, तेथील रस्ते आणि परिसर स्वतः झाडून स्वच्छ करत असत. लोकांनाही स्वच्छतेचे महत्त्व पटवून देत असत.

त्यांचा वेश अत्यंत साधा होता. जुनी गोधडी आणि हातातील गाडगे हीच त्यांची ओळख झाली.

या वेशामुळेच लोक त्यांना 'गाडगेबाबा' म्हणू लागले. पूर्वी त्यांना 'गोधडे महाराज' असेही म्हटले जात असे.

घर सोडल्यावर ते पहिल्यांदा तीर्थक्षेत्रांकडे गेले. तेथे त्यांनी यात्रेकरूंची सेवा केली.

पुढे ते गावोगाव फिरू लागले आणि स्वच्छतेचे काम हाती घेतले. हातात खराटा आणि गाडगे घेऊन ते रस्ते झाडत असत.

लोक त्यांना हसत असत, पण हळूहळू काहीजण त्यांच्याबरोबर काम करू लागले. यातूनच त्यांच्या कार्याचा विस्तार झाला.

त्यांनी स्वतःच्या राहणीत कधीही बदल केला नाही. श्रीमंतांनी दिलेले अन्न ते गरिबांना वाटत असत.

कीर्तन आणि प्रबोधन

कीर्तन हे त्यांच्या प्रबोधनाचे मुख्य साधन होते. ते सोप्या भाषेत आणि मार्मिक उदाहरणांनी बोलत असत.

चोरी करू नका, कर्ज काढून चैन करू नका, दारू पिऊ नका, असे त्यांचे साधे उपदेश होते. पशूंचा बळी देऊ नका, असेही ते सांगत.

ते श्रोत्यांना प्रश्न विचारत असत. यामुळे लोकांना आपल्या चुकांची जाणीव होत असे. महाराष्ट्राबरोबरच गुजरात, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशातही त्यांनी कीर्तने केली.

त्यांची कीर्तने साधी पण प्रभावी होती. ते उदाहरणे देऊन लोकांना समजावत असत. यामुळे ऐकणारा गुंतून जात असे.

पशुहत्या, दारू आणि जुगार यांविरुद्ध त्यांनी सातत्याने आवाज उठवला. काही गावांनी त्यांच्या आवाहनाने पशुबळी बंद केला.

त्यांच्या काही कीर्तनांचे ध्वनीमुद्रण झाले आहे. त्यांच्या आवाजातील ही दुर्मीळ नोंद म्हणून जपली जाते.

सेवेची कामे

त्यांनी पंढरपूर, नाशिक, आळंदी आणि देहू येथे धर्मशाळा बांधल्या. यात्रेकरूंच्या सोयीसाठी या धर्मशाळा होत्या.

अनाथ, अपंग आणि गरिबांसाठी त्यांनी अन्नछत्रे सुरू केली. कुष्ठरोग्यांची सेवाही त्यांनी केली.

विदर्भातील ऋणमोचन येथे त्यांनी मंदिर आणि नदीवर घाट बांधला. गोरक्षण संस्थाही त्यांनी उभारल्या.

लोकांनी दिलेला पैसा त्यांनी लोकोपयोगी कामांसाठीच वापरला. स्वतःसाठी काहीही ठेवले नाही.

त्यांनी बांधलेल्या धर्मशाळा आजही यात्रेकरूंसाठी उपयोगी आहेत. त्यांच्या देखभालीसाठी स्वतंत्र विश्वस्त मंडळे आहेत.

गोरगरीबांसाठी त्यांनी छोटी रुग्णालये सुरू केली. कुष्ठरोग्यांच्या सेवेसाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले.

नद्यांवर घाट बांधून त्यांनी यात्रेकरूंची सोय केली. अनेक ठिकाणी पाण्याची व्यवस्थाही केली.

भक्तांकडून मिळालेला पैसा ते स्वतःजवळ ठेवत नसत. तो सर्व लोकोपयोगी कामांसाठी दिला जात असे.

समता आणि सामाजिक न्याय

जातिभेद नष्ट व्हावा, असे त्यांना तीव्रपणे वाटत होते. त्यांच्या सर्व उपक्रमांत सर्व जातींना प्रवेश होता.

पंढरपूर येथे त्यांनी संत चोखामेळा धर्मशाळा बांधली. तिची कागदपत्रे त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या स्वाधीन केली.

दलितांच्या सेवेसाठी कीर्तनकारांनी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन त्यांनी केले. १९५२ मध्ये पंढरपूरच्या कीर्तन परिषदेत त्यांनी ही भूमिका मांडली. देवाधर्माच्या नावावर होणारी पशुहत्या बंद करण्यासाठी त्यांनी अनेक गावांत प्रयत्न केले.

गाडगेबाबांनी अस्पृश्यतेला तीव्र विरोध केला. यामुळे या संस्थेचा कारभार समाजसेवेसाठी राहिला.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर त्यांना गुरुस्थानी मानत असत, असे नोंदवले जाते. समतेच्या प्रश्नावर दोघांचे विचार जवळचे होते.

त्यांनी शिक्षणाचा प्रसारही महत्त्वाचा मानला. अनेक शिक्षणसंस्थांना त्यांनी मदत केली.

निधन आणि वारसा

२० डिसेंबर १९५६ रोजी अमरावतीजवळील वलगाव येथे त्यांचे निधन झाले. पेढी नदीच्या काठी ही घटना घडली.

त्यांची समाधी अमरावती येथील गाडगेनगर भागात आहे. तेथे दरवर्षी भाविक येतात.

अमरावती विद्यापीठाला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे. शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये त्यांच्या कार्याचा अभ्यास होतो.

गाडगेबाबांनी संत परंपरेला कर्मयोगाची जोड दिली. स्वच्छता आणि सेवा हेच त्यांचे धर्म होते. त्यांचे निधन प्रवासातच झाले.

त्यांच्या स्मृतीसाठी अमरावतीत स्मारक उभारले आहे. दरवर्षी तेथे कार्यक्रम होतात.

संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ त्यांचे नाव घेऊन चालते. विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमात समाजकार्याला महत्त्व दिले जाते.

गाडगेबाबांचे कार्य स्वच्छता आंदोलनाचे प्रेरणास्थान मानले जाते. आजही स्वच्छतेच्या अभियानांत त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते.

वारकरी परंपरेत ज्ञानेश्वरांनी पाया घातला आणि तुकारामांनी कळस केला, असे म्हटले जाते. गाडगेबाबांनी या परंपरेत कर्मयोग जोडला.

त्यांनी कोणतीही गादी किंवा मठ निर्माण केला नाही. 'माझा कोणी शिष्य नाही', असे ते सांगत असत.

त्यांचे कार्य केवळ धार्मिक नव्हते, तर सामाजिक होते. स्वच्छता, शिक्षण आणि समता या तीन गोष्टींवर त्यांनी भर दिला.

महाराष्ट्रातील कीर्तनकारांसाठी ते आदर्श मानले जातात. त्यांची शैली आजही अनेक कीर्तनकार अनुसरतात.

संदर्भ

1. गाडगे महाराज — मराठी विश्वकोश
2. Sant Gadge Baba — District Amravati, Government of Maharashtra
3. गाडगे महाराज — विकिपीडिया (मराठी)
4. Sant Gadge Baba Amravati University — Official site
5. Gadge Maharaj — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६