लावणी

लावणी हा महाराष्ट्रातील लोकगीत आणि नृत्याचा प्रकार आहे. लावण्य म्हणजे सौंदर्य, या शब्दापासून याचे नाव आले असे मानले जाते. ढोलकीच्या तालावर हे नृत्य सादर होते. १८व्या आणि १९व्या शतकात पेशवाईत याला मोठा आश्रय मिळाला. नर्तकी नऊवारी साडी आणि दागिने परिधान करते. लावणी तमाशा या लोकनाट्याचा महत्त्वाचा भाग आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
प्रकार	लोकनृत्य व लोकगीत
उगमस्थान	महाराष्ट्र
प्रमुख प्रकार	फडाची व बैठकीची लावणी
मुख्य वाद्ये	ढोलकी, ताशा, मंजिरा, तुणतुणे
पोशाख	नऊवारी साडी, अंबाडा, पारंपरिक दागिने
मुख्य काळ	१८वे ते १९वे शतक
संबंधित कला	तमाशा
रंगभूमी	खुला रंगमंच किंवा फड

लावणीचे दोन मुख्य प्रकार आहेत. फडाची लावणी मोठ्या प्रेक्षकांसमोर रंगमंचावर सादर होते. बैठकीची लावणी बसून सादर केली जाते. लावणीचे गीत लावणीकार किंवा शाहीर लिहितात. गीतांमध्ये प्रेम, समाज आणि राजकारण या विषयांचा समावेश असतो. तमाशाच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि वग नृत्य असे टप्पे असतात. लावणी हा या सादरीकरणाचा शेवटचा आणि सर्वात लोकप्रिय टप्पा आहे.

इतिहास आणि शाहीर परंपरा

लावणीचा उगम १८व्या आणि १९व्या शतकात झाला असे सामान्यतः मानले जाते. मराठा सरदार आणि राजे यांनी कलाकारांना आश्रय दिला. पेशवाईच्या काळात लावणीला विशेष महत्त्व मिळाले. पुण्यात शाहीर राहत असत आणि रचना करत असत. आनंद फंदी, परशराम, राम जोशी आणि होनाजी बाला हे प्रमुख शाहीर होते. होनाजी बाला यांनी पारंपरिक ढोलकीच्या जागी तबला वापरण्यास सुरुवात केली असे सांगितले जाते. त्यांनी बैठकीच्या लावणीचाही विकास केला. १९४८ मध्ये लावणीच्या सार्वजनिक कार्यक्रमांवर बंधने आली. यामुळे सादरीकरणाची पद्धत बदलली. पुढे लावणी चित्रपट आणि रंगभूमीतून लोकप्रिय झाली.

शाहीर हे लावणीचे रचनाकार आणि गायक असतात. ते स्वतः रचना करून त्या सादर करत असत. या परंपरेतून अनेक लोकप्रिय गीते तयार झाली. पेशवाईच्या काळात शाहीरांना राजाश्रय मिळाला. पुढे पत्ते बापूराव यांच्या काळाला तमाशाचा सुवर्णकाळ मानले जाते. त्यांनी अनेक लावणी लिहिल्या. अन्नाभाऊ साठे यांनी लोकशाहीर म्हणून काम केले. त्यांनी समाजातील अन्यायावर आधारित रचना लिहिल्या. अशा रचनांमुळे लावणीचा विषयविस्तार वाढला. विठाबाई नारायणगावकर यांच्या नावाने कलाकारांसाठी पुरस्कार दिला जातो. या पुरस्कारामुळे पारंपरिक कलाकारांना मान्यता मिळते. अनेक तरुण कलाकार या परंपरेत पुढे येत आहेत.

सादरीकरण आणि प्रकार

नर्तकी रंगमंचावर येऊन गीताच्या तालावर नाचते. पायाचे ठसे आणि कंबरेच्या हालचाली या नृत्याची खासियत आहेत. हातांच्या हालचाली गीताच्या अर्थाशी जुळवल्या जातात. गायक आणि वादक बाजूला बसतात. ढोलकीचा ठेका संपूर्ण सादरीकरणाला गती देतो. नर्तकी आणि वादक यांच्यात लयीचा संवाद होतो. पारंपरिक सादरीकरणात एकापेक्षा जास्त नर्तक्या सहभागी होतात. प्रत्येक नर्तकीची स्वतःची भूमिका असते. मात्र आज एकटी नर्तकी सादर करण्याची पद्धत जास्त दिसते. लावणीत शृंगारिक आणि निर्गुणी असे दोन मुख्य प्रकार आहेत. शृंगारिक लावणीत प्रेमाचे वर्णन असते. निर्गुणी लावणीत तत्त्वज्ञान आणि समाजाचे चिंतन असते. या रचना गंभीर स्वरूपाच्या असतात.

लावणीचे गीत ठराविक चालीत गायले जाते. गीताच्या शेवटी वेग वाढतो आणि नृत्य तीव्र होते. तमाशाच्या कार्यक्रमात अनेक टप्पे असतात. सुरुवातीला गण आणि गौळण सादर होते. नंतर वग नृत्य आणि विनोदाचे प्रसंग येतात. शेवटी लावणी सादर होते. ही रचना प्रेक्षकांचे लक्ष टिकवण्यासाठी तयार केली आहे. प्रत्येक टप्प्याचा स्वतःचा रंग असतो. लावणीत गीताच्या शेवटी वेग वाढतो. नर्तकी आणि वादक शेवटच्या टप्प्यात एकत्र येतात. यामुळे कार्यक्रमाचा शेवट गडद होतो. प्रेक्षकही तालावर टाळ्या वाजवतात.

वाद्ये आणि पोशाख

नर्तकी नऊ गज लांबीची साडी परिधान करते. या साडीला नऊवारी म्हणतात. ती पुरुषाच्या धोतरासारखी गुंडाळली जाते. केसांचा अंबाडा आणि कपाळावर गडद लाल बिंदी ही या पोशाखाची वैशिष्ट्ये आहेत. गळ्यात ठुशी, बोरमाळ आणि पोहेहार घातले जातात. पायात घुंगरू बांधले जातात. ढोलकी हे मुख्य तालवाद्य आहे. ताशा, मंजिरा आणि तुणतुणे ही इतर वाद्ये आहेत. काही सादरीकरणात हार्मोनियमही वापरले जाते. ताशा आणि मंजिरा यांनी वातावरण दणाणते. हलक्या वाद्यांमध्ये टाळ आणि तुणतुणे येतात. नर्तकीचे पायाचे ठसे वाद्यांशी जुळवले जातात. यामुळे लय अधिक स्पष्ट होते.

कलाकार आणि चित्रपट

अनेक लावणी कलाकारांनी या कलेला मान्यता मिळवून दिली. यमुनाबाई वायकर या त्यात प्रमुख आहेत. सुरेखा पुणेकर यांनी लावणीचे पारंपरिक स्वरूप पुन्हा मांडले. त्यांना राष्ट्रीय मान्यता मिळाली. आज तरुण कलाकार शास्त्रीय प्रशिक्षणही घेतात. यामुळे सादरीकरणाचा दर्जा सुधारत आहे. मराठी चित्रपटांमध्ये लावणीचा मोठा वापर झाला. यामुळे ही कला घराघरात पोहोचली. अनेक गीते लोकप्रिय झाली आणि आजही गायली जातात. यामुळे नव्या पिढीला ही परंपरा माहीत झाली. चित्रपटातील सादरीकरण बहुतेक वेळा बदललेले असते. पारंपरिक स्वरूप रंगमंचावरच दिसते. अनेक लावणी गीते आजही मैफिलींमध्ये गायली जातात. काही गीते शालेय स्पर्धांमध्येही वापरली जातात. यामुळे ही परंपरा लहान वयातच ओळखली जाते.

आजची स्थिती

आजही ग्रामीण महाराष्ट्रात लावणीच्या कार्यक्रमांना मोठा प्रतिसाद मिळतो. यमुनाबाई वायकर यांसारख्या कलाकारांनी या कलेचा दर्जा टिकवला. लावणीवरून समाजात वेळोवेळी चर्चा होते. काही सादरीकरणांवर आक्षेप नोंदवले जातात. कलाकार मात्र पारंपरिक स्वरूप टिकवण्यावर भर देतात. अनेक संस्था लावणीचे प्रशिक्षण देतात. शाळा आणि महोत्सवांमध्येही हे नृत्य सादर होते. तरुण कलाकार या कलेकडे पुन्हा वळत असल्याचे दिसते. आज लावणी मुख्यतः तमाशा संघांमध्ये सादर होते. ग्रामीण भागात या कार्यक्रमांना मोठा प्रतिसाद मिळतो. काही सादरीकरणांवर आक्षेप नोंदवले जातात. यामुळे पारंपरिक स्वरूप टिकवण्याची मागणी होते.

शाळा आणि महोत्सवांमध्येही लावणी सादर होते. यामुळे नव्या पिढीला ही कला जवळून पाहता येते. काही संघांनी आधुनिक विषयांवर आधारित लावणी तयार केली आहे. यामुळे नव्या प्रेक्षकांना ही कला जवळ वाटते. काही कलाकार आता इतर कलांमध्येही काम करतात. तरीही लावणी ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा भाग मानली जाते. सण आणि महोत्सवांत ती नियमित सादर होते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६